Είδαμε την παράσταση ‘Photograph 51’ στο Θέατρο Τέχνης Καρόλου Κουν
Ρόζαλιντ Φράνκλιν, ένα όνομα που σε πολλούς δεν λέει απολύτως τίποτα…
Λογικό, καθώς η συγκεκριμένη επιστήμονας, παρότι η συνεισφορά της στην επιστήμη της γενετικής και συνολικά στην ανθρωπότητα είναι τεράστια, δεν έλαβε ποτέ καμία αναγνώριση εν ζωή. Ίσως γιατί πέθανε νεότατη, μόλις στα 37, από καρκίνο στις ωοθήκες, κάτι που, εν αγνοία της, προκάλεσε η ίδια στον εαυτό της. Αντ’αυτής, βραβεύτηκαν, για την έρευνα και την ανακάλυψη της δομής του DNA, επιστήμονες άνδρες, κάποιοι εκ των οποίων δεν είχαν πλησιάσει καν στα δικά της συμπεράσματα, αλλά της έκλεψαν την εργασία, γιατί αυτή ήταν γυναίκα και η επιστήμη δεν είχε χώρο για επιβραβεύσεις γυναικών… άλλωστε, κατα τα πιστεύω τους, οι γυναίκες δεν είχαν θέση στους επιστημονικούς κύκλους και στις αίθουσες δικασκαλίας, όπως οι άνδρες…
Αυτή είναι η κεντρική ιδέα της παράστασης ‘Photograph 51’, που παρακολουθήσαμε στο φιλόξενο “Υπόγειο” του Θεάτρου Τέχνης. Μία γυναίκα επιστήμονας και γύρω της τέσσερις άνδρες-συνάδελφοι. Χρονικά, βρισκόμαστε στο 1952 και σε όλη τη διάρκεια των πολεμικών συγκρούσεων των προηγούμενων δεκαετιών, οι επιστημονικές ομάδες των ερευνητικών πανεπιστημίων δεν σταμάτησαν, ούτε στιγμή, τα προγράμματα που είχαν σε εξέλιξη. Σίγουρα, οι συνθήκες εργασίας ήταν πολύ χειρότερες, αφού τα εξοπλισμένα εργαστήριά τους δεν μπορούσαν να τους φιλοξενήσουν και δούλευαν σε καταφύγια, με τον ελάχιστο διαθέσιμο εξοπλισμό που μπορούσε να μετακινηθεί εκεί. Παρόλες τις δυσκολίες, υπήρχε πρόοδος και στο κομμάτι της γενετικής, πολλοί είχαν την αίσθηση ότι βρίσκονταν κοντά σε μια ανακάλυψη που θα τους βοηθούσε να καταλάβουν καλύτερα τη χημεία του ανθρώπου και, μέσω αυτού, να βοηθήσουν τους ερευνητές του ιατρικού τομέα στις δικές τους μελέτες για την καλύτερη αντιμετώπιση ασθενειών και την εύρεση νέων θεραπειών – φαρμάκων.
Όταν το πανεπιστήμιο προσεγγίζει τη Ρόζαλιντ για να συνεχίσει το έργο της στα δικά του εργαστήρια, της υπόσχεται πως θα έχει την πλήρη ελευθερία και ότι κανείς δεν θα αμφισβητήσει την αξία της. Δεν την ενημέρωσαν ποτέ ότι θα εργαζόταν μαζί με τον Μόρις Γουίλκινς, έναν βιολόγο που έψαχνε κι αυτός την αποκρυπτογράφηση του DNA. Την πρώτη τους γνωριμία δεν την χαρακτηρίζεις και πολύ θερμή και η εξέλιξη αυτού ήταν να έχουν μια καλή συνεργασία, αλλά να υπάρχουν και αρκετές στιγμές αμηχανίας μεταξύ τους που εκδήλωναν ίσως κάτι άλλο… Βοηθός της ήταν ο “σπασίκλας” Ρέιμοντ Γκόσλινγκ, μεταπτυχιακός φοιτητής, που ενδιαφερόταν ειλικρινά για την πρόοδο της έρευνας, αλλά και για την ίδια την προϊσταμένη του και συχνά τη συμβούλευε να προσέχει (που δεν άκουγε) και προσπαθούσε να έχει επιπλέον έναν ρόλο ειρηνοποιού-γεφυροποιού μεταξύ των δύο καθηγητών. Η Ρόζαλιντ κατείχε εξαιρετικά την κρυσταλλογραφία (μια τεχνική φωτογράφησης βιολογικού υλικού, μεσω ραδιενεργών υλικών) και, μέσω αυτής, ανακάλυψε την ελικοειδή μορφή του DNA, στην ιστορική “Φωτογραφία 51”, και ανέπτυξε τη θεωρία της για τη δομή και τη λειτουργία του.
Σε ένα ανδροκρατούμενο περιβάλλον, η Ρόζαλιντ κατάφερε να αποδείξει την αξία της και να θωρακίσει την πεποίθησή της πως οι γυναίκες δικαιούνται ίσων ευκαιριών, αλλά έπρεπε να περάσουν 30 χρόνια για να αναγνωριστεί η συμβολή της και να αποκατασταθεί η επιστημονική αλήθεια. Αυτός είναι πυρήνας του έργου της Anna Ziegler, που παρουσιάστηκε πρώτη φορά το 2008 και συγκέντρωσε αποθεωτικές κριτικές και πολλές βραβεύσεις. Στην Ελλάδα, ανέλαβε να το σκηνοθετήσει ο Τάκης Τζαμαργιάς, που επέλεξε μια δωρική σκηνοθετική γραμμή, για να μην αλλοιώσει με κανέναν τρόπο τα νοήματα του κειμένου. Επέλεξε ως πρωταγωνίστρια τη Λένα Δροσάκη, που με την ερμηνεία της φώτισε ολόπλευρα όλες της πτυχές της Φράνκλιν, ως επιστήμονα, ως ανθρώπου και ως γυναίκας. Έδωσε μια εξαιρετική απεικόνιση μιας ηρωίδας του ζει τη δεκαετία του ’50, σε μια δύσκολη συνθήκη μετά τον πόλεμο, που η ανθρωπότητα αναζητά τον βηματισμό της και ψάχνει την “ασφάλειά” της, οχυρωμένη σε πιο συντηρητικές φόρμες συμπεριφοράς, και ζει σε ένα μάλλον εχθρικό εργασιακό περιβάλλον, όπου οι συνάδελφοί της την αντιμετωπίζουν άλλοτε ως απειλή κι άλλοτε ως παρακατιανή… Βαθύτατα συναισθηματική, σήκωσε επιτυχώς όλη την παράσταση στους ώμους της.
Συνοδοιπόροι της οι τέσσερις άνδρες του έργου, με τον Αλέξανδρο Μπουρδούμη να έχει τον ρόλο του Μόρις Γουίλκινς και να στέκεται αξιοπρεπώς σκηνικά, δίνοντας έναν ήρωα που είναι διχασμένος, καθώς κάποιες στιγμές επιλέγει να είναι αρωγός στην προσπάθειά της και άλλες να κοντραριστεί μαζί της, χωρίς κάποιον προφανή λόγο. Υπερκινητικός και υπερόπτης στο όριο, ήταν ένας ήρωας που δημιούργησε αντιφατικά συναισθήματα κατά τη διάρκεια της παράστασης και μας άφησε με ένα μεγάλο “γιατί” στο τέλος της.
Ο Μάνος Στεφανάκης κέρδισε, από την ανδρική τετράδα, το περισσότερο χειρόκροτημα, καθώς στον άχαρο ρόλο του βοηθού της Ρόζαλιντ, που περιείχε τον κίνδυνο να γίνει καρικατούρα, έβγαλε έναν πραγματικά καλόκαρδο “φύτουλα”, που με τις ατάκες του και το στοχευμένο του χιούμορ αποφόρτιζε σε καίρια σημεία την ατμόσφαιρα και σε ένα ιδιαιτέρως τοξικό περιβάλλον έδωσε υπόσταση σε έναν πραγματικά αξιόλογο άνθρωπο.
Ο Δημήτρης Πασσάς, στον ρόλο του Τζέιμς Γουάτσον, ήταν αφόρητα “αμερικανάκι” – αριβίστας και καιροσκόπος· ενσάρκωσε έναν από τους δυο “κλέφτες”, τον πιο αδίστακτο, που για να φτάσει ψηλά, δεν θα κώλωνε πουθενά. Ταίρι του ο Δημήτρης Μαγγίνας, ως Φράνσις Κρικ, σε έναν χαρακτήρα που έχει τις όποιες αναστολές, όμως στο κομμάτι του να ξεκινήσει αυτός κάτι κακό και όχι στο να είναι συμμέτοχος. Έδεσαν ωραία οι δυο τους και κατάφεραν να τους σιχαθεί όλο το κοινό!
Ο σκηνικός χώρος ακολούθησε τη σκηνοθετική λιτότητα (2 τρόλεϋ με κουτιά, με τον απαραίτητο εξοπλισμό, κάποιες καρέκλες και 1 τραπέζι) και μαζί με τα πολύ ταιριαστά ρούχα, που αμφότερα επιμελήθηκε η Άση Δημητρολοπούλου, έβαλαν στο πνεύμα της εποχής τους θεατές και υποστηρίχτηκαν από τους φωτισμούς του Νίκου Βλασόπουλου, που δημιούργησαν την ατμόσφαιρα των ανήλιαγων εργαστηρίων, όπου εργαζόταν οι επιστήμονες.
Η παράσταση εκπλήρωσε όλες τις προσδοκίες που είχαμε και επιπλέον μας σύστησε ένα κομμάτι της ιστορίας, που δεν γνωρίζαμε καθόλου – όχι τυχαίο το γεγονός ότι η πλειοψηφία του κόσμου, βγαίνοντας, έλεγε ότι άμα την επιστροφή στο σπίτι θα έψαχνε περισσότερες λεπτομέρειες για τη Ρόζαλιντ Φράνκλιν. Επίσης, έδειξε ότι οι επιστήμονες δεν είναι τίποτα υπερφυσικά όντα, αλλά κανονικοί άνθρωποι σαν εμάς, που απλώς αφιερώνουν μεγάλο κομμάτι της ζωής τους στη μελέτη και την ανακάλυψη όλων αυτών που κάνουν τη ζωή όλων πολύ καλύτερη (συνήθως αυτό, γιατί και τα όπλα μαζικής καταστροφής επιστήμονες τα σχεδίασαν…). Είναι ευτυχία να βλέπουμε τέτοιες παραστάσεις στην πόλη και ωραίο θα είναι να βρεθούν κι άλλα έργα για ανθρώπους που δεν γνωρίζουμε την προσφορά τους ή που, όπως εδώ, κάποιοι οικειοποιήθηκαν τη δουλεια τους και αποκαταστάθηκε το όνομά τους πολύ μετά, για να γνωρίζουμε σε ποιους χρωστάμε αρκετά από αυτά που βρίσκουμε ως δεδομένα όσο ζούμε.
Περισσότερα εδώ.
Θοδωρής Κ., Μάρτιος 2023
