Είδαμε την παράσταση “Oι δούλες” στο Θέατρο Άλμα
Ο τίτλος δούλος/δούλα, για κάποιον/κάποια που, επ’αμοιβή, προσφέρει τις υπηρεσίες του, είναι αρκετά σκληρός. Οι δούλοι ήταν ανθρώπινα λάφυρα, κυρίως από πολεμικές συγκρούσεις (ή άνθρωποι που είχαν απαχθεί από αδίστακτους εμπόρους και είχαν πωληθεί ως δούλοι/σκλάβοι, όπως συνέβαινε στην Αμερική), μηδενικής αξίας και θεωρούμενοι ως αντικείμενα, από τους αφέντες/ιδιοκτήτες τους. Όταν κάποιος χρησιμοποιεί αυτόν τον όρο, το κάνει ξεκάθαρα για να μειώσει την αξία εκείνου που απευθύνεται…
Κι αν κάποιος χαρακτηρίζει έτσι τον εαυτό του; Τότε τι;
Στις 3 Φεβρουαρίου του 1933 η γαλλική κοινή γνώμη θα σοκαριστεί από την αγριότητα ενός εγκλήματος, που θα έχουν διαπράξει οι αδερφές Παπέν την προηγούμενη νύχτα. Θα δολοφονήσουν και θα κατακρεουργήσουν τη σύζυγο και την κόρη του δικηγόρου Lanvelin, στου οποίου το σπίτι εργάζονταν. Οι δύο υπηρέτριες θα καταδικαστούν σε πολυετείς καθείρξεις, όμως η πράξη τους θα αποτελέσει σημείο αναφοράς και εκκίνησης μελετών και συζητήσεων, για το αν ήταν ψυχική νόσος αυτή που υπαγόρευσε μια τέτοια φρικτή πράξη ή κάποιος ταξικός-κοινωνικός λόγος.
14 χρόνια μετά, ο Ζαν Ζενέ προσεγγίζει την ιστορία από κοινωνιολογική σκοπιά και γράφει την πρώτη εκδοχή του έργου του “Οι Δούλες”, το οποίο μετά από διορθώσεις και επανεξετάσεις θα εκδοθεί, στο κείμενο που γνωρίζουμε, 7 χρόνια αργότερα. Ο συγγραφέας ορίζει τις ηρωίδες του ως θύματα της κοινωνικής ανισότητας και της καταπίεσης, χωρίς όμως να δικαιολογεί τις πράξεις τους.
Μπαίνοντας στη σκηνή του θεάτρου Άλμα, βλέπεις ένα όμορφο σκηνικό, που παραπέμπει σε κάποιο δωμάτιο και τρία πρόσωπα χωρίς κοστούμια να εκτελούν κάποιου είδους άσκηση (;). Αν δεν γνωρίζεις τη διανομή, όπως αντικρίζεις αυτούς τους τρεις ανθρώπους (Ντένια Στασινοπούλου, Ιωάννα Λέκκα, Θέμη Θεοχάρογλου) να χορεύουν τρόπον τινά, δεν μπορείς να ξεχωρίσεις ποιος θα είναι ποιος στη συνέχεια, γιατί, ενώ αυτό το παιχνίδι ξεκινά με οδηγό τον Θέμη, σιγά σιγά τα κορίτσια παίρνουν πρωτοβουλία και εκτελούν την άσκηση, αναλαμβάνοντας πρωτοβουλίες, μέχρι που ανεξαρτητοποιούνται από τη ρουτίνα αυτή και ενδύονται τα κοστούμια τους, για να ξεκινήσει η παράσταση, ενώ ο Θέμης παραμένει στις σκιές, προετοιμάζοντας την drag περσόνα που τον γνωρίζουμε οι περισσότεροι, την Holly Grace, που θα κρατήσει τον ρόλο της κυρίας (έμμεσο κλείσιμο ματιού στην επιθυμία του Ζενέ, οι ρόλοι του έργου να ερμηνεύονται από νεαρά όμορφα αγόρια).
Στο δωμάτιο, πλέον, της Κυρίας, η Κλερ φοράει τα ρούχα της και η άλλη αδερφή, η Σολάνζ έχει πάρει τον ρόλο της υπηρέτριας Κλερ. Σε αυτήν την άτυπη θεατρική παράσταση, που στήνεται κάθε βράδυ που λείπει από το σπίτι η Κυρία, ακολουθείται το ίδιο σενάριο… Η Κυρία, με υπεροψία και την άνεση που της προσδίδει η οικονομική της άνεση, διατάζει την υπηρέτριά της, Κλερ, να της ικανοποιήσει όλα τα καπρίτσια, απολαμβάνοντας την εξουσία της. Το τελετουργικό ολοκληρώνεται, όταν η υπηρέτρια σερβίρει στην Κυρία ένα δηλητηριασμένο ρόφημα κι αυτή πεθαίνει….
Ο ξαφνικός ερχομός της πραγματικής Κυρίας επαναφέρει στην “κανονικότητα” τα δύο κορίτσια και εκεί συνειδητοποιούμε πως το πρόσωπο αυτό, παρά την αφ’υψηλού συμπεριφορά προς το υπηρετικό προσωπικό, δεν τρέφει κάποιο αίσθημα λύπησης ή μίσους προς αυτό· αντιθέτως, δείχνει μια κάποια ενσυναίσθηση της θέσης του και προσπαθεί να είναι, στο μέτρο του δυνατού, υποστηρικτική προς αυτό (με μικρά δώρα ή “ελευθερίες” που τους παρέχει). Λαμβάνει ο θεατής την εικόνα ενός τέρατος, όπως το απεικονίζουν οι δύο κοπέλες; Δεν είναι ό,τι χειρότερο μπορει να μου συμβεί (είχα πολύ χειρότερους εργόδοτες – έναν μάλιστα με “πτυχίο” ψυχιατρικής κλινικής). Μια καλή είδηση που θα έρθει, θα ξαναβγάλει την Κυρία από το σπίτι και το σχέδιο για τον θάνατό της θα μείνει ημιτελές.
Το θέατρο των δύο αδερφών θα συνεχιστεί, με τους ίδιους ρόλους με πριν και την Κλερ, ως Κυρία, να πίνει το δηλητηριασμένο ρόφημα (που η ίδια έχει ετοιμάσει πριν, ως υπηρέτρια), εκπληρώνοντας το ιδανικό κλείσιμο του σχεδίου που έχει τόσο καιρό εξυφάνει… γνωρίζει ότι θα πεθάνει, όμως η ανάγκη να ολοκληρώσει το έργο της, τοποθετείται παραπάνω από τη λογική…
Οι δύο υπηρέτριες της παράστασης ζουν παγιδευμένες στον μικρόκοσμο που έχουν κατασκευάσει. Όντας εργαζόμενες σε κάποιο μεγαλοαστικό σπίτι, βιώνουν όσα περίπου και ένας σύγχρονος εργαζόμενος. Μεγαλοποιούν τις καταστάσεις μέσα τους και η Κλερ καταλήγει στο συμπέρασμα πως ο μόνος τρόπος για να ξεφύγουν από αυτό είναι να κατεστρέψουν τους εργοδότες τους, αδιαφορώντας για το τι θα επακολουθήσει μετά κι αν αυτό θα είναι χειρότερο από την τωρινή τους κατάσταση. Ο εγκλεισμός στη φυλακή του συντρόφου της Κυρίας (γράφει ένα ανώνυμο γράμμα στις αρχές, όπου τον καταγγέλλει για ένα βουνό ανομίες) αποτελεί το πρώτο βήμα και ο θάνατος της Κυρίας θα σηματοδοτήσει την “απελευθέρωσή” τους. Μέχρι να ολοκληρωθεί το σχέδιο, το αναπαραστά σε κάθε ευκαιρία, με τη βοήθεια της αδερφής της, Σολάνζ, που είναι σαφέστατα πιο υποτακτική και καλόβολη, ώστε να είναι σίγουρη για την επιτυχία του.
Η Σολανζ ακολουθεί τη βούληση της αδερφής της, έχοντας μια περίεργη εξαρτησιακή σχέση μαζί της – μοιράζονται πέρα από την κάμαρα στη σοφίτα και τον ίδιο εραστή (τον γαλατά της γειτονιάς), πράγμα για το οποίο η Κλερ, ως Κυρία, της το “χτυπάει” διαρκώς, έχοντας αναγνώσει ότι κάτι σε όλο αυτό την ενοχλεί. Γενικότερα, η Κλερ θεωρεί άτολμη και ανίκανη να αντιληφθεί, την αδερφή της, χρεώνοντάς της την αποτυχία του πρωτόλειου σχεδίου θανάτου που είχε για την Κυρία (την ώρα που κοιμόταν θα την έπνιγε η Σολάνζ, πράγμα που δεν συνέβη φυσικά).
Όλη η παράσταση είναι γεμάτη συμβολισμούς· η Κυρία είναι ένα είδωλο που ερμηνεύεται από έναν άνδρα που ντύνεται γυναίκα και δίνει perfomances και συμβολίζει αυτό που στέκεται πάνω από εμας και, με κάποιον τρόπο, έχουμε αναπτύξει μαζί του μια εξουσιαστική σχέση αγάπης – μίσους· ονειρευόμαστε να γίνουμε αυτό που απεχθανόμαστε, κυνηγώντας τη ζωή του, και υποδυόμαστε πως είμαστε αυτό μέχρι να γίνουμε όμοιοί του. Οι στρεβλές προτεραιότητες και το γελοίο της υποβάθμισης του εγώ μας, στην υπηρεσία μιας κατάστασης που την έχουμε σχηματοποιήσει κατά το δοκούν μέσα μας, μπορεί να μην μας οδηγήσουν σε σχέδια εξόντωσης τρίτων, ώστε να καταλάβουμε εμείς τη θέση που άδειασε ή να αφαιρεθεί αυτό που μας “βασανίζει”, όμως, σαν μια αντίστοιχη Κλερ, θα δοκιμάσουμε το πικρό ποτήρι του θανάτου, όχι του σώματος φυσικά, αλλα της πνευματικότητας ή της προσωπικότητάς μας, ακόμη χειρότερα.
Σε μια τέτοια ανάγνωση, όλοι εν δυνάμει μπορούμε να γίνουμε “ΔΟΥΛΕΣ”, αναζητώντας σε εικόνες “τεράτων”, που έχουμε οικειοποιηθεί, μια διέξοδο από τα οσα βασανιστικά μας κυριεύουν. Το αν το τελικό αποτέλεσμα θα διαφέρει από αυτό του κειμενου ή θα είναι το ίδιο, νομίζω ελάχιστη σημασία θα έχει, αφού σε κάθε περίπτωση, ο άνθρωπος που γνώριζαν όλοι πριν από αυτήν τη διαδικασία, νομοτελειακά, δεν θα υπάρχει την επαύριο…
Ήταν μια πολύ ευχάριστη έκπληξη, η παράσταση στο θέατρο Άλμα! Ξεκινώντας από τα τρία νεαρά παιδιά που παίζουν και έχουν να αναμετρηθούν με ένα από τα σπουδαιότερα θεατρικά κείμενα όλων των εποχών, τα οποία υπερκερασαν το σίγουρο άγχος της πρεμιέρας. Η Ντένια Στασινοπούλου και η Ιωάννα Λέκκα (Σολάνζ και Κλαιρ αντίστοιχα) επιτυγχάνουν να πείσουν ότι είναι πραγματικές αδερφές, αλληλοσυμπληρώνοντας με το παίξιμό τους η μία την περσόνα της άλλης, χτίζοντας ένα συμπαγές δίδυμο. Απέφυγαν τις ερμηνευτικές υπερβολές και με τη βεβαιότητα στο ορθό των πράξεών τους, που μας μετέδωσαν με την ερμηνεία τους, επιτέλεσαν στο ακέραιο την αποστολή τους.
Η Κυρία στην παράσταση αποτελεί μια μεταμόρφωση και σίγουρα η επιλογή του Θέμη Θεοχάρογλου (και του alter ego του, της Holly Grace) ήταν πανέξυπνη και στοχευμένη. Με τον ιδιο τρόπο που μεταμορφώνεται μπροστά στα μάτια του κοινού, δημιουργεί και το προσωπείο της Κυρίας – απομάκρη, εξουσιαστική, με τη λύπηση του δυνατού στον υποτακτικό (σε εμένα δεν πέρασε απόλυτα αρνητικά, λόγω ιστορικού με απιθάνους εργοδότες· σίγουρα δεν θα την έκανα παρέα!). Απρόσμενα, πάρα πολύ καλός!
Η σκηνοθετική ματιά της Βάσιας Χρονοπούλου (έχει επιμεληθεί και τη μετάφραση, μαζί με την Ντένια Στασινοπούλου) προσδιορίζεται στο απρόσιτο είδωλο της Κυρίας, που λειτουργεί ως σημείο αναφοράς για όλη την ύπαρξη των δύο ηρωίδων. Η συμπεριφορά της σε δύο λαϊκά κορίτσια, σαφώς με μικρή ως ελάχιστη μόρφωση, λειτουργεί ως καταλύτης που οδηγεί σε όσα επακολουθούν – καμία ενοχή, κανένα συναίσθημα. Το πρώτο έγκλημα το έχει κάνει εκείνη και όσα επακολουθούν είναι φυσικώς επόμενα… Η βασίλισσα συνεχίζει να ζει και να αναζητά τα νέα θύματά της, ενώ οι δούλες συντρίβονται στα αδιέξοδα που έχουν οδηγηθεί. Το έγκλημα θα επαναλαμβάνεται και η ζωή θα συνεχίζεται…
Είναι μια άλλη οπτική, που δεν κατάλαβα απόλυτα, αν με τον εν μέρει δίκαιο επιμερισμό των ευθυνών, για όσα συνέβησαν δικαιώνει ή όχι τα δύο κορίτσια. Αν πρόθεσή της ήταν να δείξει τον ηθικό αυτουργό και να αφήσει το κοινό να αποφασίσει για τα υπόλοιπα, με μένα το πέτυχε στον απόλυτο βαθμό.
Αυτό που μου άρεσε πάρα πολύ ήταν το βεστάριο-ντουλάπα της Κυρίας, κάτι σαν μαγικό κουτί. Εκεί υπήρχαν τα φορέματα και τα ρούχα της, μικρά αντικείμενα της υπόθεσης, τα σύνεργα για τη “μεταμόρφωση” και φυσικά καθρέφτες, που, πέραν της χρήσης που όλοι γνωρίζουμε, στην παράσταση λειτουργούν και ως παράθυρο κάποια στιγμή. Ως μαγικό κουτί λειτουργεί, γιατί η ντουλάπα αυτή γίνεται η πύλη “διαφυγής” των δύο κοριτσιών σε έναν άλλο κόσμο. Υπέροχη και ευφυέστατη σύλληψη από τον Γιάννη Αρβανίτη. Επίσης, πολύ ωραίος σχεδιασμός φωτισμών από τον Δημήτρη Μπαλτά, που έπαιξε πολύ όμορφα το παιχνιδι φωτός-σκιάς σε όλη την παράσταση. Ταιριαστή η μουσική που επιμελήθηκε ο Γρηγόρης Ελευθερίου και ιδιαίτερα προσεγμένη η κίνηση των ηθοποιών, αποτέλεσμα της δουλειάς του Κωνσταντίνου Παπανικολάου.
Οι “Δούλες” του Ζαν Ζενέ, από την ομάδα Apparatus, είναι μια πολύ καλοδουλεμένη παράσταση, με εξαιρετικές ερμηνείες και μια “διαφορετική” ανάγνωση. Ενσωματώνει μια πικρία για όλους αυτούς που μπλέχτηκαν, χωρίς να φταίνε απόλυτα, σε λαβύρινθους και καταστάσεις πάνω από τις δυνάμεις τους και έψαξαν, μέσα από μιμήσεις και απέλπιδα σχέδια να νικήσουν το “θηρίο”. Δεν προτείνει κάτι επ’ αυτού, αλλά βάζει τον θεατή της να αναρωτηθεί πώς θα έκρινε, έχοντας τη γνωση του αυτουργού, το έγκλημα και σε μια πιο βαθιά ανάλυση, αν κάποια στιγμή έχει υπάρξει κι αυτός “Κυρία”. Το γεγονός ότι κατάφερε να με κάνει να αντιληφθώ τον πιθανό σκοπό της σκηνοθέτιδας και παράλληλα να με κάνει να δώσω και μια δική μου διαφορετική ερμηνεία, την κατατάσσει αυτομάτως στο είδος του θεάτρου που αγαπώ πολύ, αυτό που παίζει με το σκεπτόμενο κοινό και του δίνει “δουλειά για το σπίτι”.
Να πάτε οπωσδήποτε να τη δείτε και να στηρίζουμε, όσο μπορούμε, τους νέους και δημιουργικούς καλλιτέχνες!
Περισσότερα εδώ.
Θοδωρής Κ., Οκτώβριος 2021
