Είδαμε την παράσταση ‘Ο Ξεπεσμένος Δερβίσης’ στο θέατρο Ροές

Ο κορυφαίος εκπρόσωπος του ηθογραφικού διηγήματος, Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης, μέσα από το έργο του Ο ξεπεσμένος Δερβίσης, εκφράζει τη συμπάθειά του προς έναν ξένο, αλλόθρησκο και αλλοεθνή, έναν Δερβίση. Το έργο του αυτό δημοσιεύτηκε τον Ιανουάριο του 1896 και αποτελεί το καλύτερο αθηναϊκό του διήγημα, ακόμη και σήμερα επίκαιρο, μιας και στις μέρες η διαφορετικότητα στη θρησκεία ή στην εθνικότητα και η ετερότητα είναι κρίσιμα ζητήματα.

Πρωταγωνιστής του διηγήματος είναι ένας φτωχός και άστεγος Δερβίσης, που έχει ξεπέσει σε μια γειτονιά της Αθήνας, στο Θησείο, και βρίσκει στέγη σε ένα καφενείο, παίζοντας το νάι του. Ένα βράδυ, όμως, ο νέος αστυνομικός της περιοχής διατάζει να παραμείνει κλειστό το καφενείο για μία νύχτα. Έτσι, ο Δερβίσης αναγκάζεται να φύγει και βρίσκει καταφύγιο στον ημιτελή σιδηροδρομικό σταθμό στο Θησείο, ώσπου πιάνει βροχή και αναγκαστικά εγκαταλείπει και τον σταθμό. Στο δρόμο συναντάει έναν σαλεπιτζή, ο οποίος τον λυπάται και τον κερνάει σαλέπι και κουλούρι, παραμελώντας έναν ευκατάστατο Έλληνα πελάτη του, ο οποίος ήθελε κι ο ίδιος ζεστό ρόφημα. Έπειτα από μερικές μέρες, ο Δερβίσης εξαφανίζεται μυστηριωδώς, χωρίς να έχουμε στοιχεία για την τύχη του.

Οι Δερβίσηδες, ανήκουν στο θρησκευτικό και μοναστικό μουσουλμανικό τάγμα και το χαρακτηριστικό τους είναι ο χορός, όπου όλοι περιστρέφονται γύρω από τον άξονά τους και γύρω από τον Σεΐχη τους, ο οποίος συμβολίζει τη σταθερότητα του ήλιου, σε έναν κόσμο που συνεχώς μεταβάλλεται. Οι Δερβίσηδες συμβολίζουν την αέναη κυκλική κίνηση των πάντων, μέσω του χορού τους, και το άστατο των ανθρώπινων καταστάσεων, μέσω της περιστροφής τους. Στο μυστικιστικό αυτό ρεύμα, επικρατεί ο κύκλος και απουσιάζει η αρχή και το τέλος, στόχος δε είναι η λήθη του ατόμου και η ένωση της ψυχής με τον συμπαντικό θεό, μέσω της κοινής αρμονικής κίνησης.

∞

Στην παράσταση κυριαρχεί ο μελωδικός ήχος και το σκοτάδι, στοιχεία τα οποία προσδιορίζουν την ιστορία. Οι ηχητικές εικόνες, όπως οι σταλαγμοί της βροχής, το λάλημα του πετεινού, η φωνή του σαλεπιτζή, είναι έντονες και συμβαδίζουν με τις βιντεοπροβολές εικόνων από βυζαντινά θέματα και με τους ήχους των μουσικών οργάνων, ενώ η γλώσσα είναι στολισμένη με επίθετα και μετοχές. Ο Δερβίσης αποτυπώνεται ως μια φιγούρα άπιαστη και φευγαλέα, ένα πρόσωπο μυστηρίου για το οποίο δεν δίνονται πληροφορίες, σε έναν κόσμο που είναι σφαίρα και γυρίζει.

Η γλώσσα του έργου – παράστασης δε διαφέρει πολύ από τα υπόλοιπα κείμενα του Παπαδιαμάντη. Στην αφήγηση έχουμε χρήση της καθαρεύουσας και αρκετά λόγιου λεξιλογίου, ενώ συναντάμε στοιχεία δημοτικής και τουρκικής γλώσσας. Στο κείμενο έχουμε τριτοπρόσωπη αφήγηση, με εξωτερική εστίαση, αν και η αφηγητής δεν είναι παντογνώστης, αφού αγνοεί το παρελθόν και το μέλλον του ήρωα. Η μουσική αφήγηση που ντύνει την ιστορία την κάνει ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα. Η μελωδική φωνή της, ηθοποιού και πιανίστριας, Φένιας Παπαδόδημα, σε μεταφέρει σε μια άλλη εποχή. Η ομάδα της Αθηναϊκό Μουσικό Θέατρο, με τους μουσικούς Γιώργο Παλαμιώτη, Χάρη Λαμπράκη και Παναγιώτη Κωστόπουλο (ντραμς, κιθάρα και φλάουτο), εξελίσσουν μουσικά την ιστορία. Ακόμη και το Sometimes I feel like a motherless child, που ακούγεται, δένει με τους ανατολίτικους ήχους, το σκοτάδι, τις εικόνες και την περιρρέουσα ατμόσφαιρα…

∞

Ήδη από τον τίτλο ο Δερβίσης χαρακτηρίζεται ως ξεπεσμένος, όχι μόνο γιατί έχει βρεθεί μακριά από τον τόπο του, σε ένα όχι και τόσο φιλικό κράτος, αλλά γιατί ζει μέσα στη φτώχεια κι έχει χάσει την αρχική του αρχοντιά. Σαν γνήσιος υμνητής κάθε χαμηλού κοινωνικά ή περιθωριοποιημένου ατόμου, ο Παπαδιαμάντης αγκαλιάζει με στοργή τον άστεγο άνδρα, βιώνοντας από κοντά τις κακοτυχίες της ζωής του και φροντίζοντας να τον αναβαθμίσει μελλοντικά, έστω και στη σκέψη ή τη φαντασία του.

Εξάλλου, το κυρίαρχο επιχείρημα του Παπαδιαμάντη είναι ότι η θρησκεία, η γλώσσα, τα έθνη και οι παραδόσεις είναι απλώς συμβάσεις κοινωνικών ομάδων, αν και τίποτα από όλα αυτά δεν πρέπει να τις χωρίζει, αφού στην τελική όλοι είναι μέλη ενός ευρύτερου συνόλου, του ανθρώπινου. Επιπλέον, μόνο με συμπάθεια και φιλανθρωπία μπορεί να αντιμετωπίσει κάποιος έναν εξαθλιωμένο άνθρωπο. Ο Ξεπεσμένος Δερβίσης αποτελεί ένα κάλεσμα για την αποδοχή της ετερότητας, την ανάπτυξη του αλληλοσεβασμού, την σύμπνοια για ένα καλύτερο αύριο και την απαλοιφή του φανατισμού και της μισαλλοδοξίας.

Ευτυχήσαμε να δούμε μία από τις 4 παραστάσεις που δόθηκαν φέτος στο Θέατρο Ροές. Ευχόμαστε να επαναληφθούν! Κι εσείς, όταν την ξανασυναντήσετε, μην την προσπεράσετε! Αξίζει να γεμίσει η ψυχή σας με ήχους, εικόνες και ομορφιά.

Περισσότερα εδώ.

Έλενα Χατζοπούλου, Νοέμβριος 2019