Είδαμε την παράσταση ‘Ο Επισκέπτης’ στο Ιδρυμα Μιχάλης Κακογιάννης
Είχα την ευτυχία να μεγαλώσω σε δύο σπίτια παππούδων, που είχαν έντονες μεταφυσικές ανησυχίες, που προσπαθούσαν να απαντήσουν μέσα από μια σχέση με τους ιερείς των μικρών τόπων που ζούσαν και όσα διάβαζαν ή συζητούσαν. Ακολούθως, έχω μια μητέρα με βαθιά πίστη και μια φιλοσοφία “θεοκεντρική”, που έχει προκύψει από την απογόητευσή της από τον άνθρωπο – ο πατέρας μου δηλώνει άθεος, αλλά ενδόμυχα δεν το πολυπιστεύει, γιατί κουβαλάει όλα αυτά που έβλεπε ως παιδι στο νησί και τις διδαχές των ιερωμένων που συναστρεφόταν η δική του μητέρα.
Εγώ πώς διαμόρφωσα τη μεταφυσική μου θεώρηση με όλους αυτούς γύρω μου; Δηλώνω και είμαι άθρησκος, με παράλληλη εμπιστοσύνη στο καλό που κουβάλαει ο άνθρωπος και στην ικανότητά του να διορθώσει τα πάντα, αν αντιληφθεί ότι αυτός ορίζει την τύχη του – δεν πιστεύω στην ύπαρξη κάποιου που ορίζει ή παρεμβαίνει στη μοίρα του κόσμου· βασικά, μου φαίνεται εντελώς αδιανόητο να λατρεύω μια κάποια δύναμη και να της δίνω και μορφή γιατί το θεωρώ ειδωλολατρεία, με κάποιον τρόπο, αλλά αποδέχομαι πως όλα γύρω μας, κι εμείς, είναι αποτέλεσμα της παραγωγής ενέργειας και εξισώσεων από κάποια σύνθηκη που συνέβη πολύ πίσω στον χρόνο. Θα έλεγε κάποιος εύκολα ότι οι αντιλήψεις του Ζίγκμουντ Φρόιντ, του πατέρα της ψυχανάλυσης, που προσπαθούσε να εξηγήσει με τη λογική, και πέρα από δεισιδαιμονίες και συναισθήματα, τα πάντα γύρω του, μου είναι αρκετά προσφιλείς. Θα απαντούσα πως ναι, βρίσκονται αρκετά κοντά στα πιστεύω μου.
Ο Φρόιντ ήταν εβραϊκής καταγωγής και ζούσε με την οικογένειά του στη Βιέννη. Εκεί, σε προχωρημένη ηλικία, το 1938, έζησε την κατάληψη της πόλης από τους Ναζί και έγινε μάρτυρας των πρώιμων θηριωδιών τους απέναντι σε ομοεθνείς του. Όταν στην Ευρώπη αρκετοί αντιλήφθηκαν τι σκοπεύουν να κάνουν με τους εβραϊκής καταγωγής πολίτες των χωρών που κατακτούσαν οι Γερμανοί, κοινοποιήθηκαν ώστε να μπορέσουν να βοηθήσουν όσο το δυνατόν περισσότερο κόσμο να ξεφύγει, μεταναστεύοντας σε χώρες που ήταν αντίπαλοι των Ναζί, με μια προτεραιότητα στους επιστήμονες ή άλλες ειδικότητες, που προφανώς θα τους ήταν χρήσιμοι. Κάπως έτσι, μια γαλλίδα πριγκήπισσα εξασφαλίζει την έξοδο του Φρόιντ και της οικογένειάς του, πληρώνοντας ένα αντίτιμο στον διοικητή της Γκεστάπο στη Βιέννη. Όμως, οι Ναζί, που γνωρίζουν το κύρος και την αναγνωρισιμότητά του, ζητάνε από τον ίδιο να τους υπογράψει κι ένα χαρτί που θα λέει πόσο καλά του φέρθηκαν και πόσο τους ευχαριστεί γι’αυτό.
Η ηθική του δεν του επιτρέπει κάτι τέτοιο και έτσι ο διοικητής τού βάζει ένα τελεσίγραφο για την έξοδό του από την πόλη, μαζί με την υπογραφή της δήλωσης και του στέλνει έναν νεαρό αξιωματικό να του υπενθυμίζει, με τακτικές επισκέψεις, την “υποχρέωση” που έχει. Ο αξιωματικός βρίσκει την ευκαιρία να βγάλει κι αυτός κάτι από αυτήν την υπόθεση, ζητώντας χρήματα για να μην τον πολυενοχλεί και γίνεται ακόμη πιο πιεστικός, όταν ανακαλύπτει τη διαθήκη του Φρόιντ και τα χρήματα που έχει σε τράπεζες του εξωτερικού… Για να τον ωθήσει να κάνει όσα λέει, συλλαμβάνει την κόρη του, Άννα, και την οδηγεί για ανάκριση στον διοικητή του.
Την ώρα της εσωτερικής σύγκρουσης του επιστήμονα, ένας καλοντυμένος “επισκέπτης” παρουσιάζεται στο δωμάτιο του γραφείου – είναι περίπου συνομήλικός του και αρκετά ευδιάθετος! Φοράει επίσημο βραδινό ρούχο και μιλάει παράξενα… ο επιστήμονας τον αντιμετωπίζει με αρκετή σοβαρότητα, καθώς, από την εμπειρία του, υποθέτει πως έχει να κάνει με κάποιο δυστυχισμένο πλάσμα, που νοσεί από κάποια ψυχική νόσο. Σιγά σιγά, ο διάλογος μεταξύ τους παίρνει μια άλλη τροπή και μετουσιώνεται σε μια ανθρωπο-θεολογική συζήτηση, όπου ο περίεργος επισκέπτης, χρησιμοποιώντας τη μεθοδολογία του Φρόιντ, απαντα σε όσα ερωτήματα του τίθενται και, παράλληλα, ζητάει τεκμηριώσεις για όσα πρεσβεύει ο καθηγητής. Εντέχνως, στη σκληρη σαν βράχο επιχειρηματολογία του επιστήμονα, προσπαθεί και δημιουργεί κάποιες υποψίες ρωγμών, μέσω μιας ζωηρής φιλοσοφικής, κατά βάση, αντιπαράθεσης επιχειρημάτων και αντιλήψεων, που παραδόξως και για τους δυο έχει έναν κοινό άξονα, τον άνθρωπο. Το άτομο έχει την ελευθερία των επιλογών και των δράσεων και αυτό του έχει δοθεί ως δωρο από τον θείο-δημιουργό, υποστηρίζει ο επισκέπτης – ο Φρόιντ αντιτείνει πως αυτή είναι η φύση του ανθρώπου από την απαρχή της οντότητάς μας και βασικό συστατικό της εξελιξης του είδους, χωρίς την κηδεμονία κάποιου “θεού”. Στο κρίσιμο ερωτήμα πολλών αιώνων για την επέμβαση του δημιουργού (αν υπάρχει) ως απόδειξη ύπαρξης για τον περιορισμό του κακού, που θέτει ο Φρόιντ, επιχειρώντας να αποδείξει τα ψεύδη του συνομιλητή του, θα λάβει την απάντηση πως κάτι τέτοιο θα ακύρωνε την ελεύθερη βούληση του ανθρώπου, το κομμάτι που και οι δύο, παρότι προερχόμενοι από διαφορετικές αφετηρίες, ταυτίζονται.
Η συζήτηση θα μεταφερθεί και σε άλλα αντικείμενα, πάντα σχετικά, όμως, με τον Φρόιντ και τους ανθρώπους συνολικά και, άμα την ολοκλήρωσή της, ο συγγραφέας θα διαπιστώσει πως κάποιες πληροφορίες που του έδωσε ο συνομιλητής του ήταν αρκούντως βοηθητικές, καθώς με τη χρήση τους κατάφερε και να μετριάσει την αγωνία του για την επιστροφή της κόρης του και να απαλλαχτεί από τον ενοχλητικό νεαρό αξιωματικό και να αποφασίσει πολύ εύκολα να υπογράψει το παλιόχαρτο που του ζητούσαν, για να πάρει με ασφάλεια την οικόγενεια από τη Βιέννη. Ο επισκέπτης θα χαθεί, όπως ακριβώς εμφανίστηκε, δηλαδή κάτω από ένα πέπλο μυστηρίου, χωρίς να δώσει κανένα απολύτως στοιχείο για το ποιος τελικά ήταν…
Ο Σωτήρης Τσαφούλιας επιστρέφει στη θεατρική σκηνή, στο Ίδρυμα Μιχάλης Κακογιάννης, και, με τη συνδρομή του Αντώνη Γαλέου, αναλαμβάνει τη μετάφραση του έργου του Ερίκ Eμμανουέλ Σμιτ, πλην της σκηνοθεσίας. Εκμεταλλεύεται στο έπακρο τη θεατρική εμπειρία των δυο κεντρικών πρωταγωνιστών, για να φτιάξει μια παράσταση που αποδίδει, ως και την πιο μικρή λεπτομέρεια, όλα τα στοιχεία του κειμένου και που αποτελεί μια εξύμνηση στο δικαίωμα του ανθρώπου να εκφράζεται ελεύθερα και την αγάπη με την οποία οφείλουμε να προσεγγίζουμε ο ένας τον άλλο. Απέδωσε όλες τις πτυχές των ηρώων, καταδεικνύοντας τις σε εμάς, ως ανοιχτό βιβλίο, έτοιμο προς μελέτη, χωρίς να υπάρχουν σκιές ή αμφιβολίες για τη σύνθεσή τους.
Αρωγοί του, ο υπέροχος Φώτης Θωμαΐδης, στον ρόλο του Φρόιντ, με τον διττό του χαρακτήρα – από τη μία ο εξορθολογιστής πατέρας της ψυχανάλυσης-επιστήμονας-συγγραφέας, που έχει, μέσα από αυτή τη διαδρομή, καταλήξει στις παρυφές της αθεΐας και το μόνο που ενδόμυχα τον κρατάει από το τελευταίο βήμα είναι η έτερη πλευρά της υπόστασής του, εκείνο το μικρό αγόρι που κατοικεί στο υποσυνείδητό του και θέλει μια ακόμη ευκαιρία για να πιστέψει πως ίσως υπάρχει κάποιος Θεός. Λιτός, με κινησιολογία που άρμοζε στην ηλικία του πρόσωπου που ερμήνευε. Στον αντίποδα, ο Μάνος Βακούσης, στον ρόλο του “Θεού”, είναι ζωηρός-υπερκινητικός και με πολύ χιούμορ, που έρχεται ιδιοσυγκρασιακά σε κόντρα με τον Φρόιντ. Με εναλλαγες στη συμπεριφορά του, που λειτουργούν ως αντίβαρα, κάθε φορά, στα επιχειρήματα του συνομιλητή του, παρουσίασε, σε μια εξαιρετική ερμηνεία, μια άλλη εκδοχή του υπέρτατου όντος, που ξεχειλίζει από αγάπη, έχοντας πολλά από τα χαρακτηριστικά του πλάσματος, που σύμφωνα με τα θρησκευτικά κείμενα έπλασε κατ’εικόνα και ομοίωση, βάζοντας και το κοινό να προβληματιστεί ταυτόχρονα με τον επιστήμονα. Ο Δημήτρης Παπαδάτος, στον ρόλο του νεαρού Γκεσταπίτη, κατάφερε να περάσει στην πλατεία όλο αυτό το προσωπείο αυστηρότητας και σκληράδας του ήρωά του, που είναι μια κακή πορσελάνινη κρούστα, η οποία φεύγει μόλις την ξύσει κάποιος, για να αποκαλύψει έναν ευάλωτο και μάλλον δειλό άνθρωπο. Ομοίως και η Μαρία Παπαλάμπρου, στον μικρό ρόλο της Άννας Φρόιντ, έβγαλε όλη την ευαισθησία και τον δυναμισμό του χαρακτήρα του προσώπου που κλήθηκε να ερμηνεύσει.
‘Ο Επισκέπτης’, στο Ιδρυμα Μιχάλης Κακογιάννης, είναι μια παράσταση που μιλάει για βαθιά υπαρξιακά ζητήματα του ανθρώπου, προσεγγίζοντας και τις δυο όψεις, επιστημονική-λογική και θεολογική-συναισθηματική, χωρίς να παίρνει θέση υπέρ της μιας ή της άλλης άποψης, αλλά ταυτίζεται με το αφηγημα πως ο άνθρωπος ίσως θα πρέπει να σταματήσει την αναζήτηση της θείας δύναμης, που θα του δώσει λύσεις, με ένα άγγιγμα, σε όλα τα προβλήματα που έχουμε οι ίδιοι δημιουργήσει και να ψάξει βαθιά μέσα του αυτά που θεωρητικά έχει κοινά μαζί της και, αξιοποιώντας τα, να διορθώσει ό,τι έχει κάνει λάθος και να φτιάξει μόνος του αυτό που λέγεται παράδεισος. Διαθέτει έναν πολύ καλό σκηνοθέτη στο “τιμόνι” της, που δεδομένα αγαπάει το θέατρο και δύο υπέροχους κεντρικούς πρωταγωνιστές, που απολαμβάνεις να παρακολουθείς.
Περισσότερα εδώ.
Θοδωρής Κ., Μάρτιος 2023
