Είδαμε την παράσταση «Ιππείς» του Αριστοφάνη από το Εθνικό Θέατρο στο Σχολείον της Αθήνας «Ειρήνη Παπά»
Μια καλή κωμωδία θα κάνει τον κόσμο να γελάσει, αλλά και να προβληματιστεί για όσα ο συγγραφέας, με ιλαρό τρόπο, παρουσιάζει στο κοινό του, αφού, συχνά, αυτό το είδος χρησιμοποιεί την κατοπτρική λογική, δείχνοντας στον κόσμο αυτά που κάνει, αλλά ίσως δεν αντιλαμβάνεται απολύτως. Κακή κωμωδία δεν υπάρχει κατ’εμέ, γιατί και σε μια τέτοια περίπτωση θα γελάσεις με αυτό που δεν βγήκε ποτέ επί σκηνής ή στην οθόνη. Μέτρια ναι, μπορεί να υπάρξει και σε αυτήν την περίπτωση θα έχεις μερικά στιγμιότυπα χαράς και σε δύο μέρες θα εχει σβηστεί από τη μνήμη σου…
Υπάρχουν διαχρονικά κείμενα, που επιλέγουν κάποιοι σκηνοθέτες να παρουσιάσουν ως έχουν – στον πραγματικό χρόνο των γεγονότων – και άλλοι που προσπαθούν να φέρουν νεωτερισμούς και προσαρμογές στο σήμερα, ώστε να γίνουν “πιο φιλικά” στο θεατή. Πιστεύω ότι και οι δύο προσεγγίσεις είναι σωστές, με την προϋπόθεση να μη λειτουργεί δογματικά, δηλαδή “το κάνω για να το κάνω”, η ομάδα που έχει αναλάβει το ανέβασμα μιας παράστασης, αλλά να προσεγγίσει με δουλειά και σεβασμό, ό,τι έχει επιλέξει να κάνει.
Οι “Ιππείς” είναι ένα έργο που ήρθα σε επαφή πρώτη φορά, μέσω κάποιου κόμιξ για παιδιά (όπως και με όλον τον Αριστοφάνη), στην τρυφερή προεφηβική ηλικία μου. Μεγαλώνοντας, είχα τη χαρά να δω στο θέατρο, συνήθως καλοκαίρια, αρκετές Αριστοφανικές παραστάσεις, σε “κλασικά” ανεβάσματα, αλλά και σε πιο “εκσυγχρονισμένα”. Διαπίστωνα, κάθε φορά, πως τα όσα έγραψε τότε ο Αθηναίος κωμωδιογράφος δεν είχαν μεγάλες αποκλίσεις από συμβάντα της σύγχρονης Ελλάδας, γι’αυτό και δικαίως θερούνται διαχρονικά έργα και επιλέγονται για να παρουσιαστούν στο κοινό. Ιππείς, όμως, δεν είχα δει ποτέ τα τελευταία 25 χρόνια που παρακολουθώ θέατρο και το θεωρούσα και ψιλολογικό, αφού ως έργο, το συγκεκριμένο, έχει να κάνει με την κόντρα ενός άθλιου πολιτικού με έναν αθλιότερο επίδοξο διάδοχο και τη θέση του λαού απέναντί τους – δεν υπάρχει έντονη δράση, ούτε στοιχεία άλλων κωμωδιών, που βοηθούν έναν σκηνοθέτη να δουλέψει.
Με τον Πελοποννησιακό πόλεμο στον 7ο χρόνο του και μετά από μια νίκη των Αθηναίων στην Πύλο, οι Σπαρτιάτες προτείνουν σύναψη ειρήνης, αλλά ο Κλέων, κορυφαίος πολιτικός παράγοντας της Αθήνας, την αρνείται, πιστεύοντας πως έχει την ευκαιρία να κυριαρχήσει και να γίνει ο απόλυτος άρχοντας. Ο Αριστοφάνης, πολέμιός του και φίλος της ειρήνης, γράφει και παρουσιάζει τους Ιππής (κερδίζοντας και το πρώτο βραβείο), με κεντρικό ήρωα τον Παφλαγόνα, έναν πολιτικό που διοικεί με πυγμή και ξεδιαντροπιά την Αθήνα… Από αυτό το σημείο ξεκίνησε και η παράσταση που παρακολουθήσαμε.
Πριν από την έναρξη, όμως, για ένα τέταρτο, είχαμε την ευκαιρία να γνωρίσουμε, μέσα από ένα σκηνικό δρώμενο, τον χορό της παράστασης, τους Ιππείς. Μια ομάδα 15 αγοριών και ενός κοριτσιού, που είναι νέοι ευγενικής καταγωγής και συχνάζουν σε γυμναστήρια, πάρτυ με φίλους, ξέφρενες διασκεδάσεις και προσομοιάζουν σε αυτό που σήμερα αποκαλούμε μεσοαστούς (ή μεσαία τάξη), οι οποίοι έχουν κι αυτοί δυσαρεστηθεί από τον κυβερνήτη και επιθυμούν την αλλαγή του. Είναι διατεθειμένοι να στηρίξουν όποιον παρουσιαστεί ως αντίπαλος και έχει ελπίδες να κερδίσει (τόση απελπισία δηλαδή…).
Οι δύο στρατηγοί Νικίας (Κωνσταντίνος Πλεμμένος) και Δημοσθένης (Πάνος Μουζουράκης) εμφανίζονται στην έναρξη, εμφανώς καταπονημένοι από τη διοίκηση του Παφλαγόνα, που, μεταξύ άλλων, κλέβει τις δικές τους στρατιωτικές επιτυχίες και τις παρουσιάζει ως δικές του. Μετά από μια κρασοκατάνυξη, κλέβουν τον χρησμό που αναφέρει από ποιον θα χάσει την εξουσία ο εχθρός τους και διαπιστώνουν πως το μαντείο έχει πει πως αυτός θα είναι ένας αλλαντοπώλης (δηλαδή κάποιος ακόμη πιο κάτω κοινωνικά από τον πρώην βυρσοδέψη). Στο πρόσωπο του πλανόδου πωλητή, Αγοράκριτου, που περνάει εκείνη την ώρα, βλέπουν τον σωτήρα τους και, με τους Ιππείς για βοηθούς, τον πείθουν για την ευτυχή κατάληξη της αποστολής του.
Αυτό έχει ως αποτέλεσμα τη μήνη του Παφλαγόνα, που βάζει μπροστά όλες τις μηχανορραφίες και τις παγαποντιές που γνωρίζει, αλλά ο αντίπαλος αποδεικνύεται όλο και πιο καπάτσος και πιο πονηρός στο Βουλευτήριο. Με μόνη διέξοδο τον Δήμο (δηλαδή τον λαό), επέρχεται, φορτωμένος με χρησμούς και δώρα και οι δύο αντίπαλοι επιδίδονται σε ένα ρεσιτάλ ψευτιάς και κολακείας προς τον Δήμο, με σκοπό την κατάληψη της εξουσίας. Ο λαός αποφασίζει πως ο νέος είναι και πιο ωραίος και του παραδίδει την εξουσία, απολαμβάνοντας, σε σύντομο χρόνο, αλλαγές προς το (φαινομενικά) καλύτερο και με έναν άνεμο ανανέωσης.
Στην προτροπή της συντροφιάς μου να δώσω έναν χαρακτηρισμό για την παράσταση, μετά το τέλος της, η πρώτη σκέψη που εξέφρασα ήταν “μια πολύ ευχάριστη ποπ δημιουργία”. Και αυτό το είπα, όντας αρκετά ευχαριστημένος, ως θεατής, με βάση τις προσδοκίες μου, πηγαίνοντας στο θέατρο. Για να μην κοροϊδευόμαστε και μεταξύ μας, γνωρίζουμε, οι περισσότεροι, όταν βλέπουμε το όνομα ενός σκηνοθέτη και των συνεργατών του, περίπου τι αποτέλεσμα θα δώσουν – με γνώμονα αυτό κρίνουμε τη δουλειά τους και όχι τις δικές μας επιθυμίες ή τις ευχές να είχε κάνει την παράσταση κάποιος άλλος (πάντα σε αυτήν τη χώρα ο “άλλος” είναι καλύτερος από αυτόν που έχουμε να κρίνουμε, κατά έναν παράξενο τρόπο….). Στα δικά μου μάτια, ο Κωνσταντίνος Ρήγος εκπλήρωσε όλα όσα είχε πει ο ίδιος, όσο ετοίμαζε τους “Ιππείς” και έμεινε πιστός σε αυτά που γνωρίζουμε, ως σύνολο του έργου του, έως σήμερα.
Έστησε μια αισθητικά και καλλιτεχνικά άρτια δημιουργία και, ως χορογράφος, επέλεξε να κάνει πρωταγωνιστή τον χορό της παράστασης, αφού έτσι κι αλλιώς οι διάλογοι και οι σκηνές των υπολοίπων προσώπων ήταν μικρής έκτασης εκ των πραγμάτων. Οι Ιππείς μας αποτελούνταν από αξιολόγους νέους ηθοποιούς, που έπαιζαν ζωντανά και κάποια από τα μουσικά μέρη της παράστασης – Πάρις Αλεξανδρόπουλος, Αλέξανδρος Βαρδαξόγλου, Θάνος Γρίβας (κιθάρα), Πάνος Ζυγούρος (μελόντικα), Κωνσταντίνος Καϊκής, Γιάννης Καράμπαμπας (κιθάρα), Αλκιβιάδης Μαγγόνας (κλαρινέτο), Βασίλης Μπούτσικος (κιθάρα), Γιώργος Πατεράκης (κιθάρα), Κωνσταντίνος Πλεμμένος, Περικλής Σιούντας (μπαγιάν), Γιώργος Σκαρλάτος (ευφώνιο), Αντώνης Σταμόπουλος (κιθάρα) η ομάδα, με κορυφαίους τους Στεφανία Γουλιώτη, Κωνσταντίνο Μπιμπή και Γιάννη Χαρίση, με τη συνδρομή του Λαέρτη Μαλκότση στο σαξόφωνο.
Η επιλογή του να τοποθετήσει σε μια καθαρα “ανδρική” παράσταση τη Στεφανία Γουλιώτη, έδωσε ένα μήνυμα για τη θέση της γυναίκας στην πατριαρχική κοινωνία και το πόσο εύκολα λαμβάνει ευκαιρίες, ακόμη κι αν είναι πολύ καλύτερη από κάποιον “αρσενικό” συνυποψήφιο… Της έδωσε, όμως, δύο σημαντικές στιγμές στο έργο· στην έναρξη, όταν σαν μάντισσα “βλέπει” όλα τα δεινά που ιστορικά γνωρίζουμε ότι έπληξαν την Αθηνα λίγο μετά την πρώτη παρουσίαση της παράστασης (προσαρμογή του σκηνοθέτη αυτό) και την επίκληση στους (ανύπαρκτους) θεούς, με την παράλληλη αναφορά, μέσα στο κείμενο, σε μεγάλες Ελληνίδες ηθοποιούς που έχουν τιμήσει τα έργα της αρχαίας ελληνικής γραμματείας (καταχειροκροτήθηκε αυτό το κομμάτι, διακόπτοντας προς στιγμήν τη ροή της παράστασης). Ηταν εξαιρετική και δικαιολόγησε στο ακέραιο την επιλογή της.
Ο έτερος κορυφαίος, Κωνσταντίνος Μπιμπής, είχε ένα διαφορετικό “καθήκον” να υπηρετήσει – αυτό που θα χάριζε κωμικές πινελιές του έργου. Τον απολαύσαμε σε ένα τραγούδι – ύμνο για την Αθηνα (ποτ πουρί γνωστών λαϊκών τραγουδιών με θέμα την πόλη μας), σε ένα χορικό που με λαρυγγισμούς και αλλαγές φωνής παρουσίασε έναν διάλογο ανθρώπου – αλόγου και στην Παράβαση, που ακούσαμε σε άψογη εκτέλεση το πνίγος (φράση που λέγεται με μια ανάσα και σε πολύ γρήγορο ρυθμό).
Ο Κώστας Κόκλας ήταν υπέροχος ως Παφλαγόνας. Έδωσε όλη αυτήν την αλαζονεία της εξουσίας, που πηγάζει από τα χρόνια τριβής στην “καρεκλίτσα”, μαζί με όλα τα κληροδοτήματά της (αυθάδεια, ναρκισσισμός, θράσος). Ο Κωνσταντίνος Αβαρικιώτης, ως Αλλαντοπώλης, ήταν εξαίσιος ως απλός άνθρωπος της πιάτσας, που μεταμορφώνεται σε ικανό πολιτικό, χρησιμοποιώντας όλα τα αγοραία κόλπα που γνωρίζει. Οι μεταξύ τους διαμάχες για την εξουσία θύμισαν, στο κωμικότερο, παλιότερες εποχές που ο δικομματισμός στη χώρα καλά κρατούσε… Το έτερο δίδυμο της παράστασης, ο Κωνσταντίνος Πλεμμένος, ως Νικίας και ο Πάνος Μουζουράκης, ως Δημοσθένης, είχαν σαφέστατη χημεία και επικοινωνία. Πιο άνετος ο πρώτος, λόγω εμπειρίας, με δυνατό σημείο το τραγουδιστικό κομμάτι, ο δεύτερος.
Ο Στέλιος Ιακωβίδης, στον ρόλο του Δήμου, έδωσε πνοή στον λαό που θέλει να πιστεύει πως κάνει τον βλάκα, ενώ γνωρίζει τι παίζεται πίσω από την πλάτη του, θυμίζοντάς μας, με την ερμηνεία του, αρκετές φορες, φίλια πρόσωπα του περιβάλλοντός μας! Η δε αλλαγή του στο τέλος της παράστασης, που από ταπεινός και κουρελής, παρουσιάστηκε ως trendy αγόρι, μας έκανε να γελάσουμε πολύ.
Για τα πολύ εμπνευσμένα και καλαίσθητα κοστούμια δίνουμε τα εύσημα στη Νατάσα Δημητρίου, για τη μουσική που ήρθε και ταίριαξε, ευχαριστούμε τον Θοδωρή Ρέγκλη, για το σκηνικό, με το έξυπνο εύρημα των πλαγίων ίππων και την προφανή λειτουργικότητα υποκλινόμαστε στη Μαίρη Τσαγκάρη & στον Κωνσταντίνο Ρήγο. Στεκόμαστε στη μετάφραση του Σωτήρη Κακίση, που πήρε το πρωτότυπο κείμενο και επιχείρησε να το προσαρμόσει στο σήμερα, ενσωματώνοντας στοιχεία από δημοφιλή τηλεοπτικά προγράμματα, αλλά και φράσεις – εικόνες από τη νεότερη ιστορία του τόπου (που μας κυνηγάει σαν ερινύα πολλές φορές), λέγοντας πως δεν βρήκα παράταιρους, στο κείμενο και την παράσταση, τους όποιους παρεμβατισμούς (νομίζω ότι και ο Αριστοφάνης χρησιμοποιούσε γεγονότα της εποχής που σε μας δεν λένε και πολλά, αλλά οι τότε θεατές μια χαρά αντιλαμβάνονταν και πιθανολογώ ότι δεν θα ήταν καθόλου ενοχλημένος με αυτό, αν είχε τη δυνατοτητα να δει την παράσταση!).
Σίγουρα οι Ιππείς, υπό τη σκηνοθετική ματιά του Κωνσταντίνου Ρήγου, διαφέρουν από τις άλλες εκδοχές του παρελθόντος. Είναι μια παράσταση που αναφέρεται στην Ελλάδα του 2021 και είναι ένα λαμπερό και δουλεμένο θέαμα, με αξιολογότατους ηθοποιούς, πολύ καλές ερμηνείες από όλους, ένα αριστοφανικό μιούζικαλ, θα μπορούσε κάποιος να πει. Η μόνη ένσταση που ίσως μπορεί να λεχθεί είναι πως η αιχμηρή κριτική του ποιητή, κάπου δεν φάνηκε με αυτή την παρουσίαση, αλλά, κάνοντας τον συνήγορο του διαβόλου, θα υποστηρίξω πως, κάποιες φορές, το μη αιχμηρό μαχαίρι μπορεί να κάνει βαθύτερο κόψιμο! Να την παρακολουθήσετε, εδώ στην Αθήνα, στις τελευταίες της παραστάσεις και να χειροκρότησετε με θέρμη τη δουλειά αυτών των ανθρώπων, που ετοιμάστηκε με τις πολύ δύσκολες συνθήκες που όλοι είμαστε “μάρτυρες”.
Περισσότερα εδώ.
Theodore a.k.a. Evil Chef, Σεπτεμβριος 2021
