Eίδαμε την παράσταση ‘Ηλέκτρα’ στο Θέατρο Βράχων
Κόρη του Αγαμέμνονα και της Κλυταιμνήστρας, η Ηλέκτρα ανήκε στην καταραμένη οικογένεια των Ατρειδών – μια οικογένεια που είναι βουτηγμένη στην αμαρτία και την ανομία, και, ως κομμάτι αυτής, δέχεται τις συνέπειες των πράξεων των δικών της. Είναι ένα κατεξοχήν πρόσωπο τραγικό, που ζητά εκδίκηση στο όνομα της δικαιοσύνης και προσδοκά από τον αδελφό της, Ορέστη, να προβεί στη δολοφονία της μητέρας τους (αυτουργός στον φόνο του πατέρα τους και άπιστη) και του Αίγισθου (εραστής της μητέρας και σφετεριστής του θρόνου, συνεργός στη δολοφονία του Αγαμέμνονα), με αίμα στο αίμα, μια πράξη αυτοδικίας που είναι συνήθης πρακτική στους μύθους της Αρχαίας Ελλάδας. Η ίδια φανερώνεται ως ένα κορίτσι που αγαπά και δικαιολογεί τον πατέρα της, ο οποίος έχει βαρύτατες ευθύνες για το γεγονός ότι τα πράγματα ξέφυγαν και μπήκε η οικογένεια σε ένα σπείρωμα αίματος και μίσους. Για την Ηλέκτρα, αυτά είναι ήσσονος σημασίας και το πρωτεύον είναι η αποκατάσταση της τάξης με τον διπλό φόνο των σφετεριστών.
Ο Σοφοκλής γράφει, στην όψιμη περιόδο της δραματουργίας του, ένα έργο με αναφορά στα γεγονότα και με τίτλο το όνομα της ηρωίδας, στο οποίο σκοπός του είναι να δείξει την καθαρότητα της ψυχής της και την πίστη της σε αξίες και ιδανικά που αρχίζουν να εκτοπίζονται, καθώς ο κόσμος είτε από φόβο είτε από συμφέρον, επιλέγει να τα προσπερνάει. Δεν ασχολείται σε κανένα σημείο για το κατά πόσο η αυτοδικία και η συνέχιση ενός κύκλου βίας και αίματος είναι κάτι υγιές ή όχι, παρά μόνο δέχεται, ως θέλημα της ανώτερης θεϊκής δύναμης, τις πράξεις των ηρώων – εκδικητών του έργου, δικαιολογώντας τους, τρόπον τινά, ή αφήνει ανοιχτό σε ερμηνείες το μετά, υπονοώντας ότι οι δυνάμεις που αναπτύσσονται μετά από μια τέτοια πράξη είναι πιθανόν να “τραβήξουν” στον πάτο τους εμπλεκόμενους; Σε αυτά τα ερωτήματα των μελετητών του έργου, καλείται να πάρει θέση κάθε φορά η σκηνοθεσία του κάθε ανεβάσματος.
Ο Ορέστης έχει πάρει έναν χρησμό από το μαντείο, που του επιβεβαιώνει την “αποστολή” να επαναφέρει την τάξη στο παλάτι των Μυκηνών και τον συναντάμε με τον παιδαγωγό – τον άνθρωπο που τον μεγάλωσε στη Φωκίδα, όπου ζούσαν κρυμμένοι λίγο μετά τα γεγονότα, με πρωτοβουλία της Ηλέκτρας, και τον αδερφικό του φίλο, Πυλάδη, έξω από την πόλη, να καταστρώνει ένα σχέδιο, ώστε να μην τον κυνηγήσουν μόλις μαθευτεί η άφιξή του. Θα πάει ο υπηρέτης στο παλάτι με μήνυμα ότι σκοτώθηκε σε μια αρματοδρομία και αργότερα θα παρουσιαστεί κι εκείνος σαν αγγελιοφόρος, φέρνοντας μαζί του και την τέφρα του για να θαφτεί δίπλα στον πατέρα του. Στο μεσοδιάστημα, θα πάει στον μνήμα του Αγαμέμνονα για να ζητήσει δύναμη στο έργο του και να αποδώσει τις νεκρικές τιμές που αρμόζουν στον νεκρό βασιλιά.
Η Ηλέκτρα παρουσιάζεται ως μια νέα γυναίκα, που βρίσκεται στην απόλυτη κυριαρχία των συναισθημάτων – είναι η μόνη που δεν σιωπά για όσα συμβαίνουν στο παλάτι, όπου η μητέρα της, για να εκδικηθεί τον χαμό της Ιφιγένειας και τον πατέρα τους, συνωμότησε με έναν άλλον άνδρα, που τον κάνει σύζυγό της και βασιλιά, χωρίς να έχει γνώση αν ζει ή αν έχει πεθάνει ο “νόμιμος” σύντροφός της και άμα τη επιστροφή του Αγαμέμνονα στην πόλη, οι δυο τους τον δολοφονούν, ανοίγοντας τον δρόμο για την απόλυτη κυριαρχία τους… όλο αυτό περνάει στα “ψιλά”, γιατί ποιος θα τολμήσει στους ηγεμόνες να ζητήσει τον λόγο; Ακόμη και η αδερφή της, Χρυσόθεμις, αντιλαμβανόμενη πως με τις φωνές και τις ύβρεις δεν κερδίζει τίποτα η Ηλέκτρα, επιλέγει έναν πιο “διπλωματικό” δρόμο, χωρίς να επικροτεί ή να αντιμιλάει σε ό,τι συμβαίνει, δηλαδή μια ουδετερότητα που της εξασφαλίζει λιγότερες εντάσεις και την εικόνα του “καλού” παιδιού. Αυτή η αντίθεση των δύο γυναικών, εξυψώνει στο κοινό περισσότερο την Ηλέκτρα, που δεν “καταλαβαίνει” από απειλές και καλοπιάσματα και συνεχίζει να φωνάζει για όσα αισθάνεται ως δίκαια.
Αυτή η συμπεριφορά της, βγάζει από την ησυχία της για τα καλά την Κλυταιμνήστρα, που βγαίνει εκτός παλατιού για να αντιμετωπίσει για μια τελευταία φορά την κόρη της και να την προειδοποιήσει για όσα δεινά την περιμένουν, αφού δεν βάζει μυαλό και συνεχίζει να δημιουργεί προβλήματα. Εκεί, σε μια ακόμη σύγκρουση, η Ηλέκτρα αναδεικνύεται, καθώς η Κλυταιμνήστρα παρουσιάζεται σαν μια γυναίκα χαμηλής ηθικής, που δύσκολα μπορεί κάποιος να βρει ταύτιση μαζί της. Ο υπηρέτης που φέρνει τα νέα για τον δήθεν θάνατο του Ορέστη, θα σκορπίσει ανάμεικτα συναισθήματα στις δύο γυναίκες – χαρά και ανακούφιση στην Κλυταιμνήστρα, που δεν έχει πλέον να ανησυχεί μήπως και κάποιος ζητήσει εκδίκηση – απόγνωση και απογοήτευση στην Ηλέκτρα, που θρηνεί για τον χαμένο αδερφό και τη δική της κακή τύχη. Ακόμη και τα νέα που φέρνει από τον τάφο του Αγαμέμνονα η αδερφή της, πως κάποιος πρόσφερε χοές στον νεκρό πατέρα και πως τα σημάδια μαρτυρούν πως πρέπει να είναι ο Ορέστης, δεν τη μαλακώνουν, καθώς σίγουρη για την ορθότητα όσων ανέφερε ο παιδαγωγός, δεν πιστεύει τίποτα. Ζητά από την αδερφή της να πάρουν αυτές το βάρος της ευθύνης και να αποδώσουν δικαιοσύνη, για να εισπράξει ακόμη μια άρνηση, που συνοδεύεται από την αποδοχή όσων λέει η Ηλέκτρα μεν, την απρομυθία της Χρυσόθεμιδος δε να συμπράξει.
Όταν οι δύο νέοι, με τις στάχτες του νεκρού, φτάνουν στο παλάτι, κορυφώνεται το δράμα της και δίνει έναν από τους πιο αξιομνημόμευτους θρήνους σε τραγωδίες, υποχρεώνοντας τον Ορέστη να της αποκαλύψει όλη την αλήθεια και να της εξηγήσει πως η μέρα που περίμενε, όλον αυτόν τον καιρό, επιτέλους είχε φτάσει. Τα δύο αδέρφια στήνουν μια νέα πλεκτάνη, ώστε να ξεγελάσουν τη μητέρα τους – η Ηλέκτρα θα φανεί συγκαταβατική, έχοντας αποδεχτεί ότι δεν έχει κάτι να περιμένει και ο Ορέστης θα παρουσιάσει την υδρία με τις στάχτες, έτσι ώστε η επιβεβαιωμένη καλή είδηση να μειώσει την αντίληψη της Κλυταιμνήστρας και στη συνέχεια να γίνουν όλα όπως επιθυμούν, όπερ και εγένετο εντέλει.
Η Λιλύ Μέλεμε, από τις δύο εκδοχές που παραπάνω παραθέσαμε, επέλεξε την πρώτη και παράλληλα έστησε μια πολύ απλή παράσταση, ένα “ευπεπτο” δημιούργημα για κατανάλωση από το πλατύ κοινό. Δεν εμβαθύνει πουθενά στους ήρωες, πέραν της Ηλέκτρας, που μοιάζει γιγάντισσα σε σχέση με τους “νάνους” συμβίους της στο παλάτι, καθώς εμφανίζεται ως ένα πρόσωπο απολύτως δομημένο, με αρχές και λόγο και ηθική, ενώ αντιστοίχως οι δύο άλλες γυναίκες, Χρυσόθεμις και Κλυταιμνήστρα, παρουσιάζονται ως καρικατούρες και χωρίς κανένα απολύτο “ανάστημα”, που ο θεατής συμπεραίνει πως, στην περίπτωση της δεύτερης, όλα εκπορεύονται από την εξουσία του στέμματος και όχι απο κάποιον δυναμισμό, κάτι που μάλλον έρχεται σε κόντρα με όσα μαθαίνουμε ότι έχει σχεδιάσει και εκτελέσει για να τιμωρήσει τον Αγαμέμνονα… Αντιστοίχως, και οι ανδρικοί ρόλοι είναι “λίγοι” και δεν πείθουν εύκολα για το γεγονός πως κάποια τέτοια πρόσωπα θα καταφέρουν να κάνουν δύο φόνους.
Έτσι η Λένα Παπαληγούρα, με τη συνεχή παρουσία της επί σκηνής, δικαιωματικά παίρνει όλη την προσοχή, καθώς παρουσιάζει μια εξαιρετική Ηλέκτρα, μια ολοκληρωμένη προσωπικότητα, που ταυτίζεται εύκολα ο θεατής μαζί της. Η ερμηνεία και ο λόγος της μεταφέρουν και τη δυσωδία της ατμόσφαιρας του παλατιού, που σε καμία άλλη περίπτωση δεν αντιλαμβάνεται το κοινό. Το θεωρητικά αντίπαλον δέος της, που θα περιμέναμε να δούμε, ως μια αιμοσταγή και εκδικητική μέγαιρα, που χάνει στη λεκτική αντιπαράθεση απο τα όσα ηθικά εκστομίζει η Ηλέκτρα, η Κλυταιμνήστρα της Ελισάβετ Μουτάφη είναι μάλλον μια λάθος σκηνοθετική οδηγία, αφού εμφανίζεται ως ένα άτομο που δεν αποπνέει καμία αρχοντιά και ο λόγος του δεν φέρει καμία βαρύτητα, οπότε έτσι δεν μπορεί να συμβεί και αντιπαράθεση (και σαν “μεθυσμένη” μου φάνηκε λίγο, ως προς τον βηματισμό της), που υποκριτικά είναι ιδιαιτέρως πειστική σε όσα της ζητήθηκαν. Η Εριέττα Μανούρη, ως Χρυσόθεμις, ανήκει στην ίδια κατηγορία “διαβάσματος” του ρόλου και συνολικά τη βρήκαμε απλά επαρκή και τίποτα παραπάνω.
Οι άνδρες της παράστασης, αρχομένων από τον Ορέστη – Στρατή Χατζησταματίου· πολύ καλός στη σκηνή του θρήνου και της αναγνώρισης, τακτικά συνεπής στα υπόλοιπα και δεν έπεισε ότι ήταν έτοιμος να σκοτώσει δύο ανθρωπους – δεν γυαλίζει το μάτι του… Ο Ιωάννης Παπαζήσης – Παιδαγωγός, έχει μια οδηγία ώστε να έχει μια πιο “χαρωπή” διάθεση, που δεν πολυταιριάζει στον ρόλο, ειδικά στη σκηνή που αναγγέλλει τον θάνατο του Ορέστη· ο Δαυίδ Μαλτέζε – Αίγισθος και ο Πάρις Λεόντιος – Πυλάδης, σε αυτό που τους ζητήθηκε ήταν σωστοί και ως εκεί.
Ξεχωρίσαμε τον χορό της παράστασης – Φιόνα Γεωργιάδη, Ήβη Νικολαϊδου, Κωνσταντίνα Νταντάμη, Δανάη Πολίτη, Μελισσάνθη Ρεγκούκου, Αρετή Τίλη, που συνοδεύει διαρκώς την Ηλέκτρα και στα δραματικά κομμάτια του έργου έδινε αυτό το παραπάνω που θέλαμε να δούμε. Εξαιρετική η κίνηση που επιμελήθηκε η Κική Μπάκα, στην υπέροχη μουσική του Σταύρου Γασπαράτου. Το σκηνικό πρωτότυπο, αλλά μάλλον όχι ιδιαιτέρως λειτουργικό, αφού υποχρεώνει τους ηθοποιούς σε σκαρφαλώματα που δεν προσφέρουν τίποτα και δεν προϊδεάζει για τον εξωτερικό χώρο ενός παλατιού (οι κρυφοί φωτισμοί, επίσης, δεν κατάλαβα τι ακριβώς εξυπηρετούσαν).
Η παράσταση σίγουρα είναι ένας ύμνος στη γυναίκα, που έχει αρχές, που σέβεται και ακολουθεί την ηθική και τους κανόνες της και σε αυτό συνεισφέρει η Λένα Παπαληγούρα και ο χορός των γυναικών – είναι στο πνεύμα της εποχής και, ως πρότυπο, αυτή η Ηλέκτρα δεν είναι αρνητικό (τα περί φόνων και εκδίκησης για την “αποκατάσταση” των νεκρών, δεν τα λαμβάνουμε υπόψιν, αφού αναφέρονται σε μύθους και σε εποχές πολύ αγριότερες από σήμερα – τουλάχιστον στο προσκήνιο αυτό, γιατί παρασκηνιακά τώρα μάλλον είμαστε πιο βάρβαροι). Θα μπορούσε να ήταν πολύ πιο “δυνατό” το αποτέλεσμα, αν οι υπόλοιποι ήρωες, και δη οι γυναίκες που συνομιλεί η ηρωίδα, είχαν έναν αντίστοιχο δυναμισμό, ώστε, από τη σύγκριση των προσωπικοτήτων, να επιλέξουμε την Ηλέκτρα. Στη λογική ότι η ομάδα των συντελεστών επιθυμεί να φέρει σε επαφή με την αρχαία δραματουργία το κοινό σε όλη τη χώρα που πραγματοποιείται η περιοδεία, τα μηνύματα του έργου περνάνε, ο κόσμος βλεπει συγκρούσεις και την εξέλιξη του μύθου, όπως τον γνωρίζει, και αυτός ο σκοπός εξυπηρετείται στον μέγιστο βαθμό. Σε όσους ψάχνουν κάτι που θα θυμούνται και θα μνημονεύουν χρόνια μετά, πέραν της πρωταγωνίστριας, δεν νομίζω ότι θα μείνει κάτι.
Περισσότερα εδώ.
Θοδωρής Κ., Ιούλιος 2023
