Είδαμε την παράσταση ‘Η απολογία του Βασιλιά Λεοπόλδου Β” στο Ίδρυμα Μιχάλης Κακογιάννης

Χρησιμοποιώντας το ψευδώνυμο, με το οποίο έμεινε γνωστός, ο Αμερικανός χιουμορίστας συγγραφέας, λέκτορας και επιχειρηματίας, Mark Twain (το πραγματικό του όνομα ήταν Samuel Langhorne Clemens), το 1905 γράφει το έργο King Leopold’s soliloquy (Ο μονόλογος του Βασιλιά Λεοπόλδου), μια πολιτική σάτιρα, η οποία θίγει την κυριαρχία του βασιλιά Λεοπόλδου Β΄, στο ελεύθερο κράτος του Κογκό. Το έργο στρέφεται εναντίον της διακυβέρνησης του βασιλιά Λεοπόλδου στο Κογκό, καταδικάζοντας με σκληρό τρόπο τις ενέργειές του σε αυτήν τη χώρα της Αφρικής και ουσιαστικά αποτελεί έναν φανταστικό μονόλογο του Λεοπόλδου, ο οποίος, με τρόπο αξιοθρήνητο, προσπαθεί να υπερασπιστεί τον εαυτόν του.

∞

Λεοπόλδος ο Β’ (1835-1909). Βασιλιάς του Βελγίου, ιδρυτής και «ιδιοκτήτης» του Ελεύθερου Κρατιδίου του Αφρικανικού Κονγκό, ο οποίος θέλησε να αποκτήσει και να φέρει στην Ευρώπη τα φυσικά πλούτη της ιδιοκτησίας του, κυρίως ελεφαντόδοντο και καουτσούκ. Είναι η εποχή που έχει εφευρεθεί ο τροχός με συμπιεσμένο αέρα και το καουτσούκ είναι περιζήτητο. Και το Κονγκό διαθέτει, σε αφθονία, και καουτσούκ και σκλάβους. Σκλάβοι οι οποίοι, με δική του εντολή, βασανίζονταν, ακρωτηριάζονταν ή εκτελούνταν, επειδή δεν ήταν αρκούντως παραγωγικοί. Ο αριθμός των κομμένων άκρων των ιθαγενών σκλάβων ήταν τόσο μεγάλος που έφτασε στο σημείο να χρησιμοποιείται ως μετρικό σύστημα, ενώ εκτιμάται ότι δολοφονήθηκαν 12 έως 20 εκατομμύρια  (πόσο ντροπιαστική και η ψαλίδα ανάμεσα σε αυτά τα δύο νούμερα) Κογκολέζοι, προκειμένου να έρθει το καουτσούκ στην Ευρώπη. Οι φρικαλεότητες του Λεοπόλδου σταδιακά αποκαλύφθηκαν, μέσα από τις φωτογραφίες που δόθηκαν στο κοινό από τις ανθρωπιστικές οργανώσεις, από τους ιεραπόστολους, από την έκθεση του Βρετανού πρόξενου, Roger Casement, αλλά και μέσα από το μικρό, γεμάτο φωτογραφίες βιβλίο του Mark Twain. Έτσι, στις αρχές του 20ου αιώνα, ξεσπά παγκόσμια κατακραυγή, ο κόσμος εναντιώνεται στη συγκάλυψη που του προσφέρουν οι ΗΠΑ, η Γερμανία, η Γαλλία και η Μεγάλη Βρετανία και τελικά η Δύση τον υποχρεώνει το 1908 να παραδώσει το Κονγκό στο Βελγικό κράτος. Πέθανε το επόμενο έτος.

Ο Λεοπόλδος Β’, σύμφωνα με τους σύγχρονους ιστορικούς,  θεωρείται χειρότερος του Χίτλερ και των προγενέστερων σφαγέων της ιστορίας.  

∞

Το κείμενο του Mark Twain καυστικό κατηγορητήριο, γραμμένο ως ένας φανταστικός μονόλογος του Λεοπόλδου, ο οποίος, σε μια ύστατη προσπάθεια, καταγγέλλει τους επικριτές του και τους εξηγεί ότι έκανε μόνο ό,τι ήθελε ο Θεός. Εφόσον ο Θεός δεν ήθελε να συμβούν αυτές οι φρικαλεότητες, τότε πώς του επέτρεψε να τις διαπράξει, αναρωτιέται…  Ο Λεοπόλδος αμύνεται ενάντια στους δημοσιογράφους και στην αυξανόμενη συνειδητοποίηση των πράξεών του στην Αφρική και παραπονιέται για υπερβολικές ή κατασκευασμένες αναφορές, προσπαθεί να αποσπάσει την προσοχή του κοινού, ότι τάχα ο πλούτος που συσσώρευε πήγε στα πολλά δημόσια έργα στο Βέλγιο, ενώ κάνει έκκληση στον Θεό να τιμωρήσει αυτούς που τον κατηγορούν. Ο Λεοπόλδος απογοητεύτηκε, όταν δημιουργήθηκε η κάμερα της Kodak και μέσω των φωτογραφιών όλοι μπόρεσαν να δούνε την πραγματικότητα, ενώ αντικρούει ακόμη και αυτές τις φωτογραφίες δηλώνοντας ότι αποτελούν μέρος μιας εκστρατείας παραπληροφόρησης που διακινούν τα βελγικά μέσα ενημέρωσης. Για καιρό πολύ, μέσα από «κωμικές» αντιφάσεις, ακόμη και με τον ίδιο του τον εαυτό, προσπαθεί να αποκρούσει τους επικριτές του, με επιχειρήματα που σκόπιμα είναι σαθρά. 

Ο Twain, μέσα από αυτό το σατιρικό κείμενο, επιδιώκει την ευαισθητοποίηση του αναγνώστη, ώστε να σταματήσει τον Λεοπόλδο. Οι μεγάλοι σατιρικοί δημιουργοί, συχνά χρησιμοποιούν τη σάτιρα ως ανακουφιστικό γιατρικό, ενώ έχουν σκοπό να βοηθήσουν το κοινό να αντιληφθεί την κρυμμένη φρίκη κι έτσι η σάτιρα στα χέρια τους αποτελεί έναν μηχανισμό αντιμετώπισης. Επίσης, οι μεγάλοι σατιρικοί χρησιμοποίησαν την κωμωδία ως αντιπαράθεση με το κακό, όπου το κοινό είτε γελάει με κάτι ποταπό -και ως εκ τούτου πυροδοτείται ο αυτοστοχασμός- είτε προσβάλλεται με κάτι το ποταπό που παραβλέπεται -κι έτσι εμπνέεται και αναλαμβάνει δράση-.  Στο κείμενό του, ο Twain, παρουσιάζοντας, με επίγνωση, την κακιά, ηλίθια, απαθή και γελοία φιγούρα του Λεοπόλδου, ουσιαστικά δεν επικρίνει εκείνον, αλλά τίθεται απέναντι σε έναν κόσμο ο οποίος συνεχίσει να μην κάνει τίποτα και να προσπερνά με απάθεια τις φρικαλεότητες.

Κι έτσι μέσα σε ένα λουτρό κόκκινου φωτός, ο Λεοπόλδος, ως άλλος Πόντιος Πιλάτος, θα πλύνει τα χέρια του, αφού θα ασπαστεί δεκάδες φορές τον μεγαλοπρεπέστατο σταυρό του Λουδοβίκου ΙΔ’ που κρέμεται από το λαιμό του και θα συνεχίσει να δικαιολογεί τις πράξεις του. Εξάλλου, το μόνο λάθος που παραδέχεται σε όλη αυτή την ιστορία, είναι η σταύρωση κάποιων γυναικών… το μόνο κακό που δεν μπόρεσε να προβλέψει… πόσα πια να κάνει μόνος του;

∞

Η μετάφραση του Νάσου Ταρκαζίκη και η δραματουργική επεξεργασία του Θεοδόση Πελεγρίνη, φωτίζουν την ιστορία με τρόπο ρεαλιστικό και μας τη διηγούνται μέσα από το λάγνο και ηγεμονικό περιβάλλον του Λεοπόλδου. Η Άννα Σωτρίνη προσεγγίζει σκηνοθετικά την παράσταση με τρόπο μικτό και εξαιρετικά ενδιαφέροντα. Οι φωνές που ακούγονται  (Ιεραπόστολος Α΄: Νίκος Γιαλελής, Ιεραπόστολος Β΄: Σαράντος Γεωγλερής), οι προβολές των video art, τα σκηνικά και τα ιδιαίτερα κοστούμια  (Άννα Μαχαιριανάκη), σε συνδυασμό με τον φωτισμό (Άννα Σωτρίνη) και την πρωτότυπη μουσική σύνθεση (Μιχάλης Γρηγορίου) και την επιμέλεια της χορευτικής κίνησης (Αναστασία Γεωργαλά, Serghei Gherman) των ηθοποιών, δημιουργούν μια σκοτεινή εικόνα του παλατιού και του ανήθικου.

Ο Θεοδόσης Πελεγρίνης, ως Λεοπόλδος B’, δεν αφήνει ασυγκίνητο τον θεατή, μιας και στην ερμηνεία του απεχθή αυτού ρόλου, είναι πειστικότατος. Η Λένα Σπύρου, στον ρόλο της Καρολίνας Λακρουά, ερωμένης του Λεοπόλδου, κινείται με μαεστρία, ενώ με τον λάγνο τρόπο και τη σαγήνη της, κρατά υποταγμένο τον σφαγέα. Ο Γιώργος Φράγκος, ως ο υπηρέτης Φίλιππος, με τον δουλικό του τρόπο, ενσαρκώνει με ακρίβεια τον ρόλο του, ενώ και σε κάποια κωμικά στιγμιότυπα ανταποκρίνεται με ακρίβεια.

∞

Μια παράσταση που αξίζει, γιατί διδάσκει ιστορία και μας υπενθυμίζει ότι «όποιος δεν θυμάται το παρελθόν του, είναι καταδικασμένος να το ξαναζήσει» (George Santayana). Στο Ίδρυμα Μιχάλης Κακογιάννης.

Περισσότερα εδώ.

Έλενα Χατζοπούλου, Μάρτιος 2023