Είδαμε την παράσταση ‘Πέρσες’ από το Εθνικό Θέατρο
Το θέατρο, στα αρχαία χρόνια, ήταν κάτι πολύ διαφορετικό από αυτό που εμείς γνωρίζουμε σήμερα. Τα σωζόμενα έργα των αρχαίων τραγικών ποιητών, μας διαμορφώνουν μια γνώση για τη θεματολογία και οι επιπλέον πληροφορίες από σύγχρονους, των τραγωδών, ιστορικούς ή καταγραφείς των γεγονότων (κάτι σαν τους σημερινούς δημοσιογράφους) συμπληρώνουν όλο το πλαίσιο. Οι θεατρικές παραστάσεις πάντα παίζονταν σε περιόδους θρησκευτικών εορτασμών, σε παραλλήλες εκδηλώσεις, όπως θα λέγαμε εμείς. Θεωρούνταν πολύ σπουδαίο γεγονός για την πόλη και ο όρος “διδάχτηκε” συνόδευε στο τέλος της μέρας την αναφορά κάθε έργου. Συνειδητοποιούμε ότι το θέατρο λειτουργούσε εκπαιδευτικά στους Αθηναίους πολίτες της εποχής – το “εκπαιδευτικά”, αυτό χρήζει μιας πιο διευσδυτικής προσέγγισης.
Όταν ήμουν μαθητής της 3ης Λυκείου, ευτύχησα στην τότε 3η δέσμη, να έχω καθηγητή έναν φιλόλογο, που είχε ασχοληθεί πολύ με την Αθηναϊκή Δημοκρατία και μας μετέδωσε όλη τη γνώση του γι’αυτό, προσφέροντάς μας σημειώσεις από τη βιβλιοθήκη του και από μελετητές της εποχής εκείνης, έτσι ώστε να αντιληφθούμε καλύτερα τα κείμενα της ύλης που διδασκόμασταν, για να μη μας φαίνονται πολύ “περίεργα”, όσα λεγόταν σε αυτά, και να διαπιστώσουμε ότι η τότε κοινωνία ήταν πολύ διαφορετική από τη δική μας. Ήταν ένας κόσμος, πολύ θεοφοβούμενος και όχι τόσο ελεύθερος, όπως αντιλαμβανόμαστε εμείς σήμερα την ελευθερία. Τα θεατρικά έργα είχαν πάντα μηνύματα, που άγγιζαν ευαίσθητες χορδές του κοινού και, συχνά-πυκνά, είχαν και την αποστολή να επαναφέρουν στην τάξη τους πολλούς που επιθυμούσαν κάτι διαφορετικό από την ηγεσία ή λειτουργούσαν ως μηχανισμός ανύψωσης του ηθικού, σε περιόδους που τα πράγματα δεν πήγαιναν και τόσο καλά.
Ο Αισχύλος, ένας εκ των τριών σπουδαίων τραγωδών, που έργα τους διασώθηκαν, ήταν ένας βετεράνος των Ελληνοπερσικών πολέμων, έχοντας πολεμήσει στον Μαραθώνα και στη ναυμαχία της Σαλαμίνας. Είχε προσωπική γνώση των μαχών και των γεγονότων, οπότε η επιλογή του να γράψει μια τριλογία γι’ αυτά τα γεγονότα ήταν κάτι αναμενόμενο. Σκοπός του είναι να αναδείξει την τιμωρία που επιφέρει η ασέβεια σε αυτά που τα ανώτερα όντα (θεοί) έχουν ορίσει ως αντικείμενα σεβασμού και τη νίκη του πολιτισμένου-ελεύθερου κόσμου απέναντι στον δυνάστη εξ Ανατολής, που φέρνει έναν πολυάριθμο στρατό, που δεν τον ενωνει τίποτα, πέρα από τον φόβο και τη σκλαβιά. Επιτυγχάνει να υπενθυμίσει τη θρησκευτική ευσέβεια στο κοινό και παράλληλα να ανορθώσει το φρόνημά τους, αναφερόμενος σε μια ένδοξη πράξη του, όχι τόσο μακρινού, παρελθόντος τους.
Στην παράσταση του φετινού καλοκαιριού, από το Εθνικό Θέατρο, σε μια ιδιάζουσα συνθήκη, υγεινονομική και καλλιτεχνική ταυτόχρονα, πολλά από αυτά που γνώριζα για το έργο, τα είδα μπροστά στα μάτια μου επί σκηνής. Υπάρχει από την αρχή ένας υποβόσκων θρήνος, που θα κορυφωθεί στην πορεία, απόρροια του φόβου του χορού των γερόντων Περσών, για την εκστρατεία του Ξέρξη στην Ελλάδα. Τρέμουν οι ηλικιωμένοι για την έκβασή της, καθώς ο νέος και φιλόδοξος βασιλιάς δεν άκουσε τη συμβουλή του πατέρα του (που είχε, με αποτυχία, εκστρατεύσει στην Ελλάδα) να μην επαναλάβει το εγχείρημα, και παράλληλα διαπιστώνουν μια αλαζονική συμπεριφορά απέναντι σε τόπους και χώρους που θεωρούνται ιερά. Εκφέρουν τη λέξη “ισόθεος” για τον αποθανόντα Δαρείο, και για τον Ξερξη, που μάλλον στη νόησή τους, αντιμετωπίζει τον εαυτό του ως μεγαλύτερο μέγεθος των Θεών… κάτι που τους τρομάζει και τους ανησυχεί.
Στη στιχομυθία τους με τη μητέρα του νεαρού βασιλιά, εκφράζουν τους φόβους τους και ταυτόχρονα διαπιστώνουν ότι κι εκείνη έχει έναν υπερβάλλοντα φόβο, που πηγάζει από διαδοχικά άσχημα όνειρα, που δίνουν την αίσθηση ότι κάτι κακό θα συμβεί στο παιδί της και τον στρατό του. Η έλευση του Αγγελιοφόρου, που καταμαρτυρά τα όσα κακά έχουν βρει τον Ξέρξη και τον στρατό του, κορυφώνουν το δράμα των παρόντων στη βασιλική αυλή και τον προαναφερόμενο θρήνο. Η βασίλισσα Άτοσσα, μέσα στη δυστυχία της και τον πόνο της, καλεί σε βοήθεια τον νεκρό της σύζυγο, μη μπορώντας η ίδια να βρει τι πρέπει να κάνει από εδώ και πέρα. Ο Δαρείος, που επιστρέφει, ως φάντασμα, από τον Άδη, συγκλονίζει με τα λόγια του, εκείνη και τους γέροντες, που βρίσκονται με το προσωπο κάτω, μη μπορώντας να αντικρίσουν τη λάμψη που ακόμα φέρει ο νεκρός βασιλιάς. Μιλάει μια γλώσσα αλήθειας και προφητεύει πολλά δεινά που θα έρθουν και μια κατάσταση πολύ δύσκολη, αποτέλεσμα της αλαζονείας και της ασέβειας του γιου του. Ο κουρελιασμένος Ξέρξης, που θα μπει τελευταίος στη σκηνή, δείχνει να μην έχει αντιληφθεί πλήρως τι δεινά έχει προκαλέσει και πόσο έχει πληγεί το γόητρό του, που διατάσσει όλους να θρηνήσουν την καταστροφή του, μη αντιλαμβανόμενος πως ήδη όλοι θρηνούν για το κακό που συνέβη εξαιτίας του…
Στα πολύ δυνατά σημεία της παράστασης θα τοποθετήσω τον χορό. Εξαιρετική κίνηση, χορογραφημένη από τον Κωνσταντίνο Ρήγο, που βγάζει δυναμισμό. Πολλές ωραίες φωνές και ωραία άρθρωση στη μετάφραση που επιμελήθηκε ο Θεόδωρος Στεφανόπουλος. Πάρα πολύ καλός ο Αργύρης Πανταζάρας, ως Αγγελιοφόρος, και η Λυδία Κονιόρδου, ως Βασίλισσα, έβγαλε όλο αυτο το αριστοκρατικό και μεγαλειώδες που προσδοκούσα να δω.
Τα κοστούμια μου άρεσαν πάρα πολύ, ειδικά του χορού και το βικτωριανό φόρεμα της Άτοσσας (εντάξει, δεν ήταν τόσο συμβατό με τα υπόλοιπα ρούχα, αλλά ήταν επιβλητικά υπέροχο). Το κοστούμι του Δαρείου, έξυπνο στη σύλληψη, αλλά με ξένισε η τόση άσπρη σκόνη που έπεφτε σε κάθε κίνησή του.
Το σκηνικό με τα στασίδια, το βρήκα πρωτότυπο, αλλα δεν μπορώ ακόμη να αποφασίσω αν μου άρεσε ή όχι και σε ό,τι αφορά στον μίνι Παρθενώνα, εκεί σίγουρα δεν αντιλήφθηκα, ούτε τη σημειολογία ούτε τη λειτουργικότητά του… Η μουσική επένδυση μού έφερε κι άλλες σχολικές αναμνήσεις, από τη διδασκαλία των ομηρικών επών (συνοδευόταν από λύρα η απαγγελία τους) και, στο μεγαλύτερο κομμάτι της, μου άρεσε αρκετά – ειδικά στην αφήγηση του Αγγελιοφόρου ήταν φανταστική. Αυτό που δεν κατάλαβα καθόλου ήταν τα κομμάτια που ακούστηκαν στην αρχική γλώσσα του κειμένου και με μια άγνωστή μου φιλολογική εκφορά, όπως ταυτόχρονα αναρωτήθηκαν και όσοι κάθονταν γύρω μας.
Οι δύο χτυπητές αδυναμίες, στα μάτια μου, ερμηνευτικά ήταν οι δύο βασιλιάδες, Δαρείος και Ξέρξης – ο πρώτος δεν με έπεισε για τη μεγαλοπρέπεια που έχει στο αρχαίο κείμενο, ακόμη και νεκρός· ήταν λίγο παράταιρη η εικόνα που έδωσαν τα λόγια του χορού και της βασίλισσας, πριν την εμφάνιση του, με αυτό που μας παρουσιάστηκε. Και ο Ξέρξης, που υποτίθεται ότι έχει χάσει τα πάντα, αλλά, μες την παράνοιά του, δεν μπορεί να καταλάβει απόλυτα τι έχει κάνει και συμπεριφέρεται σαν κακομαθημένο, ήταν εξίσου “χλωμός”, περισσότερο κακομοίρης, παρά αλαζόνας που αρνείται την πτώση του.
Τέλος, σκηνοθετικά, η προσέγγιση του Δημήτρη Λιγνάδη θεωρώ πως ήταν επιτυχημένη. Ίσως κάποια κομμάτια της παράστασης να μην πέρασαν στο κοινό, όπως επιθυμούσε, αλλά υπάρχει πολύ καλός ρυθμός, δεν κουράζεται ο θεατής, έχει μια ανανεωτική ματιά στο έργο, χωρίς να καταφεύγει σε αχρείαστους πειραματισμούς, και έχει κάνει πολύ καλές επιλογές στους ρόλους της διανομής.
Τι μου άφησε αυτή η παράσταση;
– Την ελπίδα ότι ο πολιτισμός και η ευγένεια, στις ανταπαραθέσεις με οτιδήποτε κρύβει κάθε είδους βαρβαρότητα και ολοκληρωτισμό, πάντα θα βγαίνουν νικητές.
– Η ελευθερία επιλογής είναι προτιμότερη από τους εξαναγκασμούς του ενός (ή πολλών), ειδικά όταν υπηρετεί το κοινό καλό. Στην αντίθετη περίπτωση, η καταστροφή είναι προδεδικασμένη, ακόμη κι αν υπάρξουν μικρές νίκες αρχικά (και ο Ξέρξης ελεύθερα αποφάσισε να πάει κόντρα στη λογική και τις συμβουλές…).
– Μου υπενθύμισε πως κάθε φορά που αυτό το έθνος ενωνόταν απέναντι σε κάποια απειλή, παρότι λιγότεροι, τα κατάφερνε μια χαρά. Ίσως αυτά τα ιστορικά παραδείγματα να είναι ένας καλός λόγος να ψάξουμε, ως κοινωνία, όλα αυτά που μας ενώνουν, παρά να επενδύουμε σε ρητορικές και πράξεις μίσους και διχασμού.
Η παράσταση του Εθνικού Θεάτρου είναι αντάξια του ονόματος και της κληρονομιάς του οργανισμού. Μπορεί να μην είναι για κάποιους το καλύτερο ανέβασμα των Περσών, όμως έχει πολλές αρετές, είναι φτιαγμένη με μεράκι και αγάπη, και για την εποχή αυτή είναι ένα από τα θεάματα, που οι θεατρόφιλοι της πόλης αξίζει να παρακολουθήσουν.
Περισσότερα εδώ.
Theodore a.k.a. Evil Chef, Αύγουστος 2020
